ՍԿԻԶԲ ԱՐԽԻՎ ԽՈՐԱԳԻՐ
 
ԴՊԻՐ 53
ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄ

Ուսումնական բնագավառներ

Մանուշակ Աբրահամյան
Անընդհատ կրթություն` դպրոցում և ամենուր

Հերմինե Անտոնյան
Ուսուցչի էլեկտրոնային օրագիր



Մեթոդական մշակումներ

Ելենա Սարգսյան
Գնահատում էլեկտրոնային թղթապանակի միջոցով

Жанна Акопян
Учебная самостоятельность, как развить ее у детей?

Արմինե Բաբայան
Նոր մեդիան դասական արվեստի օգնականը

Ուսումնական նյութեր

Արտակ Զարգարյան
Մասսաների հոգեբանության պատմական քննախոսություն

Պաուլո Կոելիո
Լույսի զինվորի գիրքը

Ծիսական տոնացույց

Նունե Մովսիսյան
Ծաղկազարդի ծեսը Հայաստանում

ՄԱՆԿԱՎԱՐԺԱԿԱՆ ՄՈՏԵՑՈՒՄՆԵՐ

Մարիա Մոնտեսորի
Ինքնադաստիարակությունը և ինքնուսուցումը կրտսեր դպրոցում

Պաոլո Ֆրերե
Ճնշվածների մանկավարժություն

Միխայիլ Կազինիկ [1]
Մոցարտի, Էյնշտեյնի և ամերիկյան ֆանտաստիկայի մասին

ՏԱՐԲԵՐ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ԴՊՐՈՑՆԵՐԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԴՊՐՈՑՆԵՐԸ

ՓՈՔՐԵՐՆ ՈՒ ՄԵԾԵՐԸ (մանկավարժական ակումբ)

Մարիետ Սիմոնյան
Այս սերունդը մեզ կստիպի փոխվել

Պյոտր Կապիցա
Պրոֆեսորը և ուսանողը. Մոսկվայի ֆիզիկա-տեխնիկական ինստիտուտի շրջանավարտների երկույթի ելույթը

Կոնստանտին Շերեմետև
Հնացած գիտելիք

Դմիտրի Լիխաչյով
Նամակներ երիտասարդ ընթերցողներին: Բարության ուղիներով

ԱՐՁԱԳԱՆՔ
Մասսաների հոգեբանության պատմական քննախոսություն

Սերժ Մոսկովիչ «Ամբոխների դար»  

Անվանի հոգեբան ու սոցիոլոգ Սերժ Մոսկովիչը (Srul Herş Moscovici) ծնվել է 1925 թ. Ռումինիայի Բրեիլա քաղաքոմ: 22 տարեկան հասակում նա անլեգալ ներգաղթել է Ֆրանսիա: Ուսման հանդեպ ունեցած իր սիրո և աշխատասիրության արդյունքում Մոսկովիչը կարողացել է ընդունվել Սորբոնի համալսարանի սոցիալ-հոգեբանության ֆակուլտետը և հաջողությամբ ավարտել այն: 1961 թ. պաշտպանել է ատենախոսություն և ստացել դոկտորի գիտական աստիճան: Ներկայումս Սերժ Մոսկովիչը Փարիզի սոցիոլոգիական հետազոտությունների բարձրագույն դպրոցի պրոֆոսոր է, Փարիզի համալսարանին կից սոցիալ-տեխնոլոգիական հետազոտությունների կենտրոնի նախագահ: 1979թ.-ից ղեկավարում է եվրոպական սոցիալ-հոգեբանական հետազոտությունների լաբորոտորիան:

Հիմնական աշխատությունները՝ «Ուրվագծեր մարդկության պատմության բնույթի մասին» (1968թ.), «Ամբոխների դար. մասսաների հոգեբանության պատմական քննախոսություն» (1981թ.), «Աստվածների հորինման տեխնոլոգիա» (1988թ.), «Կոլեկտիվ գիտակցությունից մինչև սոցիալական գիտակցություն» (1989 թ.) և այլն:

«Ամբոխների դար. մասսաների հոգեբանության պատմական քննախոսություն» աշխատությունն առաջին անգամ ռուսերեն թարգմանությամբ լույս  տեսավ 1998թ.: Ստվարածավալ այս աշխատությունը բաժանված է յոթ բաժինների: Առաջին բաժնում, որը կրում է «Գիտություն ամբոխների մասին» վերնագիրը, հեղինակը քննության է առնում անհատի և ամբոխի, արևմտյան ու արևելյան բռնապետության առանձնահատկության հիմնախնդիրները: Երկրորդ գլխում Մոսկովիչը փորձում է համեմատական վերլուծության ենթարկել ֆրանսիացի մեկ այլ նշանավոր  հոգեբան, սոցիոլոգ և պատմաբան Գյուստավ Լե Բոնի տեսակետը մասսաների վերաբերյալ և 19-րդ դարի վերջին գրած «Ժողովրդի և ամբոխի հոգեբանությունը» արժեքավոր աշխատությունը: Ընդհանրապես, Լե Բոնը բավական մեծ ազդեցություն է թողել Ս. Մոսկովիչի հայացքների ձևավորման վրա: Աշխատության հաջորդ բաժիներում Մոսկովիչը հատկապես հետաքրքիր համեմատություններ է անցկացնում կնոջ և ամբոխի միջև: Ամբոխը կնոջ պես հուզական է, քմահաճ, ինքնաձև, թեթևամիտ, ներշնչվող, պասիվ, ենթարկվող, համբերատար: Վերջին երկու բաժիններում Մոսկովիչը տալիս է քաղաքական և ժողովրդական առաջնորդի մանրամասն նկարագիրը. ինչպիսի՞ ազդեցություն են ունեցել նրանք ժողովուրդների ճակատագրերի վրա, ինչպե՞ս են կարողացել իրենց ենթարկել ամբոխը, ինչպես նաև մարդկանց կոնկրետ օրինակներով լրացնում ու ամբողջացնում է իր տեսակետները:
Սույն հոդվածում փորձ է արվում մասնակի ներկայացնել Սերժ Մոսկովիչի «Ամբոխների դար. մասսաների հոգեբանության պատմական քննախոսություն» աշխատությունը: Հոդվածը կազմված է «Անհատը և ամբոխը», «Հիպնոսը ամբոխում», «Ամբոխի հոգեկան կյանքը», «Ամբոխի պատկերացումը՝ որպես կին», «Հավատալիքներ», «Առաջնորդի նկարագրություն» բաժիններից: Յուրաքանչյուր վերնագրի ներքո փորձ է արվում համառոտ ներկայացնելու հեղինակի զարգացրած տեսակետը:

Սերժ Մոսկովիչն իր տեսության մեջ ներկայացնում է ամբոխների հոգեբանությունը` զարգացնելով Լե Բոնի, Տարդի և Ֆրոյդի հայացքները: Իր «Ամբոխների դար» մենագրության մեջ նա համակարգված ներկայացնում է այս երեք խոշոր գիտնականների հայեցակարգերը` միաժամանակ նշելով յուրաքանչյուրի թերությունները, ինչպես նաև այդ հարցերի մասին ներկայացնում իր տեսական հայացքները: Մոսկովիչի շարադրման յուրահատկությունն այն է, որ նա ամբոխի մասին հոգեբանական տեսանկյունը մշտապես համադրում է սոցիալ – տնտեսական և պատմական իրավիճակի հետ, ինչպես նաև մեջբերումներ է անում գրողներից, կենսագիրներից, հայտնի քաղաքական գործիչներից, ինչը, ի սկզբանե, կարող է անել լայն աշխարհայացք և գիտելիքների մեծ պաշար ունեցող անձը:

Ս. Մոսկովիչն ինքը համարում է, որ մարդիկ առանձին-առանձին իրենց պահում են բարոյական և բանական ձևով, բայց դառնում են անբարոյական և ոչ բանական, երբ հավաքվում են միասին. արտաքին աշխարհի մեր անհատական ընկալման և դիտարկման ընդունակությունները ծնում են ճիշտ գիտելիք, մինչդեռ սոցիալական գործոնները դրդում են աշխարհի մասին մեր համոզմունքների և գիտելիքների աղճատմանը և շեղմանը: Անհատը հասարակական էակ է, ու կյանքի նրա ցանկացած դրսևորում հասարակական կյանքի դրսևորում և հաստատում է:

Մոսկովիչն իր մտքերը համակարգել է հետևյալ տեսքով։

  • Հոգեբանորեն ամբոխը ոչ թե մարդկանց կուտակումն է մի վայրում, այլ մարդկանց ամբողջություն, որն ունի հոգեկան ընդհանրություն։
  • Անհատը գործում է գիտակցորեն, իսկ ամբոխը` անգիտակցաբար, քանի որ գիտակցությունը անհատական է, իսկ անգիտակցականը` կոլեկտիվ։
  • Ամբոխները պահպանողական են, չնայած իրենց գործողությունների հեղափոխական բնույթին: Նրանք ավարտվում են այն բանի վերականգնմամբ, ինչը սկզբում գահընկեց էին անում, քանի որ նրանց համար, ինչպես և հիպնոսի մեջ գտնվող բոլորի համար անցյալը ավելի նշանակալի է, քան ներկան:
  • Ամբոխները կարիք ունեն մի առաջնորդի, ով դյութում է իրենց իր հիպնոսացնող հեղինակությամբ, այլ ոչ թե բանականության փաստարկներով կամ ուժին ենթարկելով:
  • Քարոզչությունը կամ հաղորդակցությունն իռացիոնալ հիմք ունեն: Դրա շնորհիվ հաղթահարվում են գործողության առջև կանգնած խոչընդոտները: Քանի որ մեծ մասամբ մեր գործողությունները համոզմունքների արդյունք են, ապա քննադատական միտքը, համոզվածության և կրքի պակասը խանգարում են գործողություններին:
  • Ամբոխներին ղեկավարելու նպատակներով քաղաքականությունը պետք է հիմնվի որևէ բարձր գաղափարի վրա (հեղափոխություն, հայրենիք և այլն), որը ներմուծում են մարդկանց գիտակցություն և աճեցնում այնտեղ: Այդպիսի ներշնչման արդյունքում դա վերածվում է կոլեկտիվ պատկերների և գործողությունների:

Արդեն Լե Բոնը տալիս էր ամբոխների տարբերակում` բազմասեռ, անանուն, փողոցային և ոչ անանուն` պառլամենտական: Միասեռ ամբոխներ` աղանդներ, կաստաներ, դասակարգեր: Ըստ Տարդի՝ անարխիկ, ամորֆ և բնական ամբոխների հետ մեկտեղ գոյություն ունեն կազմակերպված, կանոնակարգված, արհեստական ամբոխներ` քաղաքական կուսակցություններ, պետական կառույցներ, եկեղեցի և այլն:
Ամբոխը հավասար, անանուն և միմյանց նման մարդկանց ժամանակավոր ամբողջությունն է, որի ներքո յուրաքանչյուրի գաղափարներն ու հույզերն ունեն ինքնաբուխ արտահայտվելու միտում: Ամբոխը շղթաները պոկած սոցիալական գազան է: Թվում է, թե ամբոխն անկառավարելի է, մինչդեռ այն ունի իր հեղինակությունները, որոնք ամբոխը միաձուլելու համար նրանցից պահանջում են որոշակի զոհողություններ, ինչպիսիք են, օրինակ, իշխանությունների վերահսկելուց և ազատությունից հրաժարվելը:

Անհատը և ամբոխը

Մենք յուրաքանչյուրից սպասում ենք, որ նա գործի դատողաբար՝ ղեկավարվելով գիտակցությամբ և իր սեփական հետաքրքրություններով, կլինի նա մենակ, թե իր նմանների շրջանակում: Բայց իրականությունը բոլորվին այլ է: Ամբոխի մեջ մարդը կարող է գործողություններ անել, որոնք քննադատում է իր խիղճը, որոնք հակասում են իր հետաքրքրություններին: Ամբոխի մեջ ձևավորվում է ընդհանրություն, իսկ այն, ինչ բոլորի համար ընդհանուր է, չափվում է այն մարդու արշինով, որն ունի ամենաքիչը:

Ամեն անգամ, երբ մարդիկ միասին հավաքվում են, նրանց մեջ սկսում է ուրվագծվել և նկատվել ամբոխը: Նրանք իրար են խառնվում, փոխվում: Ձեռք են բերում ինչ-որ ընդհանուր էություն, որը ճնշում է իրենց սեփականը. նրանց ներշնչվում է կոլեկտիվ կամք, որը նրանց անձնական կամքին ստիպում է լռել: Եվ այսպիսի ճնշումը կարող է իրական վտանգ լինել. շատ մարդիկ իրենց ոչնչացված են զգում: Ամբոխները ապրում են ուժեղ հույզերի, ծայրահեղ աֆեկտիվ պոռթկումների ազդեցության տակ: Առանձին անհատը, որը ներկա է ամբոխում, տեսնում է իր անձը այս իմաստով խորապես փոփոխված: Նա դառնում է ուրիշ` ոչ միշտ դա գիտակցելով: «Մենք»-ն է խոսում իր «ես»-ի միջոցով: Ամբոխում ինչ-որ հրաման կամ համոզող ուժ ունեցող հաղորդագրություն ստիպում է ընդունել որոշակի գաղափար, հույզ, գործողություն, որոնք ընդունելու բանական որևէ հիմք տրամաբանող մարդը չէր ունենա: Մարդիկ խաբկանք են ունենում, որ իրենք ինքնուրույն են որոշում ընդունում, և չեն հասկանում, որ դարձել են ներազդման կամ ներշնչման օբյեկտ:

Ս. Մոսկովիչը գալիս է եզրակացության, որ կոլեկտիվ մակարդակում ներշնչումը կամ ներազդումը անհատական մակարդակում հանդես է գալիս որպես նևրոզ, քանի որ երկուսն էլ ենթադրում են հեռացում տրամաբանական մտածողությունից, ալոգիկ մտածողության նախապատվություն, մարդու մեջ ռացիոնալի և իռացիոնալի, ներքին և արտաքին կյանքի բաժանում: Ինչպես ներազդումը կարող է կլանել մարդուն` ընդհուպ մինչև նրա լիովին ձուլվելը չտարբերակված ամբոխում, որտեղ նա ոչ ավելին է, քան նմանակումների ամբողջություն, այնպես և նևրոզը տաշում է անձի գիտակցական շերտը այն աստիճան, որ նրա խոսքերը և գործողությունները դառնում են ոչ ավելի, քան մանկության տրավմատիկ հիշողությունների կենդանի կրկնողություն: Սակայն այս երկուսի հետևանքները տարբեր են: Առաջինը անհատին ունակ է դարձնում գոյատևելու խմբում և զրկում միայնակ ապրելու ունակությունից, երկրորդը խանգարում է նրան գոյություն ունենալ ուրիշների հետ, վանում է ամբոխից և ստիպում ներփակվել: Արդյունքում ներազդեցությունը սոցիալական, իսկ նևրոզը` ասոցիալ սկիզբ են: Մեկը օգնում է խառնվելու ամբոխին, մյուսը` պաշտպանում է նրանից: Մեկը չափից դուրս սոցիալականությունից է առաջանում, մյուսը՝ համատեղ կյանքում փոխզիջումներ գտնելու անընդունակությունից:

Զ. Ֆրոյդը գրում էր, որ բավական է մեծ ամբոխը, մարդկանց մեծ քանակությունը ի մի հավաքվի, որպեսզի անհատների բոլոր բարոյական նվաճումները նույն վայրկյանին ցրվեն, իսկ նրանց փոխարեն մնան միայն ամենատարրական, վաղ և կոպիտ հոգեկան դիրքորոշումները:

Ս. Մոսկովիչը նշում է, որ ազատությունը հանգեցնում է բռնակալության: Բանականությունը դատավճիռ է քաղաքականության համար, իսկ քաղաքականությունը` բանականության գերեզման: Այսինքն՝ ամբոխներին ղեկավարելիս բանականությանը չէ, որ պետք է ուշադրություն դարձվի: Առանց ամբոխներին բնազդային զգայություններ փոխանցելու՝ չի կայանում ոչ մի հզոր քաղաքական ղեկավար:

Ամբոխը կազմող մարդիկ առաջնորդվում են անսահման երևակայությամբ, գրգռված են ուժեղ հույզերով, որոնք հստակ նպատակի հետ կապ չունեն: Նրանք ունեն զարմանալի նախատրամադրվածություն հավատալու ամենին, ինչ իրենց ասում են: Միակ լեզուն, որ նրանք հասկանում են, այն է, որ անցնում է բանականության կողքով և ուղղվում զգացմունքներին: Այս տարրական դատողությունները ցույց են տալիս, որ ցանկացած քաղաքականություն, որը հիմնվում է մարդու հետաքրքրությունների և բանականության վրա, հատկապես ամբոխային հասարակության մեջ, նայում է փաստերին տնտեսական և սոցիոլոգիական վերացական տեսությունների վարդագույն ակնոցով` աղճատելով այդ փաստերը: Եվ այն չի տեսնում մարդուն ամբողջովին, նա կույր է նրա հույզերի և հիշողության, նրա ցանկությունների և միֆերի հանդեպ: Իր սեփական պատրանքները նա ընդունում է իրականության փոխարեն: Գիտական մոդելներով ստեղծված և դրանցով ղեկավարվող այդպիսի հստակ տրամաբանական իշխանությունը պիտանի է փիլիսոփաների, գիտնականների և պետական գործիչների խմբի համար, սակայն ամբոխների համար նա մնում է բոլորովին օտար: Ամբոխները քաղաքակիրթ հասարակության մեջ վերացնում են իռացիոնալությունը, որը համարում էին անհետացած. այն համարվում է պարզագույն հասարակությունների ռուդիմենտ, որը լի է հետամնացությամբ և աստվածների երկրպագությամբ: Այսինքն՝ քաղաքակրթության զարգացման ընթացքում նվազելու փոխարեն նրա դերը մեծանում է և ամրապնդվում: Գիտության և տեխնիկայի կողմից տնտեսությունից արտամղված իռացիոնալությունը կենտրոնանում է իշխանության վրա և դառնում նրա հենարանը: Եվ այս երևույթը աճում է. ինչքան մարդիկ քիչ ժամանակ են տրամադրում հասարակական բարօրության հոգսերին, այնքան քիչ են կոլեկտիվ ճնշմանը դիմակայելու նրանց հնարավորությունները:

Նշելով անհատի և ամբոխի ևս մեկ տարբերություն` Մոսկովիչը գրում է, որ անհատին համոզում են, իսկ ամբոխին ներշնչում: Ամբոխները գահընկեց են ուզում անել դեմոկրատիայի հիմքերը` ղեկավարման ձգտելով էլիտայի միջոցով, որը կընտրվի համընդհանուր ընտրական իրավունքի հիման վրա:

Ամբոխին շարժման կարող է մղել կիրքն ու հավատալիքը: Ամեն անգամ, երբ մարդիկ հավաքվում են, նրանք ունենում են նույն հույզերը: Նրանք միավորվում են որևէ բարձր համոզվածության ներքո: Նրանք նույնականանում են այն անձի հետ, որը ձերբազատում է իրենց մենակությունից, և խոնարհվում են նրա առջև: Ամբոխին հնարավոր չէ ղեկավարել բանականությամբ: Բոլոր հանրություններում, նույնիսկ առավել զարգացած, այն ամենում, ինչ վերաբերում է իշխանությանը, անցյալը գերակայում է ներկայի հանդեպ, մեռած ավանդույթները պարուրում են ներկան: Եթե ցանկանում են ներազդել ամբոխի վրա, ապա պետք է դիմեն նրա հոգեկանի ամենահին շերտերին:

Քաղաքականությունը ամբոխների իռացիոնալ էության օգտագործման ռացիոնալ ձևն է: Նրանք խաղում են մարդկանց զգացմունքների հետ, որպեսզի վերածեն նրանց անդեմ և կոլեկտիվ նյութի: Ամբոխում ազատասիրությունից կայծակնային արագությամբ անցնում են դաժան ենթակայության: Եվ ամբոխի սկզբնական ամորֆ կառուցվածքը մեկ անձի շուրջ կենտրոնացած կառույցի է վերածվում:

Ամբոխներին ղեկավարելու հարցում Ս. Մոսկովիչը մեծ ուշադրություն է դարձնում երազանքներին, որոնք էլ հենց ընդհանուր գաղափարից մղում են կոնկրետ գործունեության: Երբ պատրանքները թուլանում են, կորչում, մարդկային հանրույթները իրենց հավատալիքների հետ մեկտեղ անկում են ապրում, դատարկվում` կորցնելով ամենաէականը: Մարդիկ այլևս չեն իմանում` ում հետևեն, ում ենթարկվեն, հանուն ում զոհեն իրենց: Ոչինչ և ոչ ոք այլևս չի պարտադրում նրան կարգուկանոնի, որը անհրաժեշտ է քաղաքակիրթ աշխատանքի համար, ոչինչ և ոչ ոք չի սնում նրանց խանդավառությունը և կրքերը: Տարերային ամբոխները ձգտում են ոչ թե դեմոկրատիայի, այլ բռնակալության: Ս. Մոսկովիչը նշում է, որ բռնակալ է անհրաժեշտ անկարգությունից խուսափելու համար: Ամբոխը ձգտում է կայունության, ինչ հնարավոր է երկու գործոնների միջոցով` հավասարության և ազատության: Քանի որ ամբոխի հիմքում հենց ընկած է հավասարությունը, ապա ողջ քաղաքական ծրագրերը այդ գործոնին ձեռք չեն տալիս և ձգտում են ձևափոխել ազատության գործոնը` մարդկանց համոզելով կամ ստիպելով հրաժարվել նրանից:

Ս. Մոսկովիչը փորձում է տարբերակել արևելյան և արևմտյան բռնակալությունը: Առաջինին հաջողվում է տիրել ամբոխներին` նրանց պահանջմունքները վերահսկելու շնորհիվ: Երկրորդը դրան հասնում է` վերահսկելով մարդկանց հավատը անձի, իդեալի, և նույնիսկ կուսակցության հանդեպ: Սա նման է զարգացման. արտաքին ենթակայումը զիջում է իր տեղը ամբոխների ներքին ենթակայմանը, տեսանելի տիրակալությունը փոխարինվում է հոգևորով, անտեսանելիով, որից հնարավոր չէ պաշտպանվել:

Լե Բոնը գալիս է այն եզրակացության, որ պատմությունը մեզ սովորեցնում է, որ ամբոխները չափազանց պահպանողական են, չնայած իրենց արտաքին հեղափոխական դրդումներին, նրանք միշտ վերադառնում են նրան, ինչ կործանել են: Մասսայական ակցիաները ոչ միշտ են նպաստում առաջընթացին: Այն, ինչ կործանում է ամբոխը, ոչ միշտ է ամենաճակատագրական խոչընդոտը լինում:

Կան ամբոխի տարբեր սահմանումներ: Այսպես, ամբոխները մարդկանց կուտակումներ են, որոնք միավորվում են ժամանակավոր հիմքերով, հաստատություններից դուրս և նրանց դեմ: Այսինքն՝ ամբոխները ասոցիալ են և հանրային ձևով կազմակերպված: Ուրիշ պատկերացմամբ ամբոխը խելագար է: Նրանք անընդհատ փոխում են իրենց համոզմունքները և ըստ հանգամանքների՝ պատմականորեն նշանակալի իրադարձությունները վերածում են դիմականդեսի կամ արյունալի կռիվների: Երրորդ պատերացմամբ` ամբոխները հանցավոր են:

Ամբոխների հիմնական բնութագրական հատկությունն է անձերի միաձուլումը միասնական բանականության և զգացմունքների մեջ, որոնք վերացնում են անձնային տարբերությունները և նվազեցնում ինտելեկտուալ հնարավորությունները: Յուրաքանչյուրը ձգտում է նմանվել այն մարդուն, ում հետ շփվում է: Ընդ որում կապ չունի սոցիալական դասը, կրթությունը և դաստիարակությունը: Այն պահից, երբ մարդիկ հայտնվում են ամբոխի մեջ, անկիրթն ու գիտնականը դառնում են մտածելու հավասարապես անընդունակ: Մենք բոլորս ամբոխային ենք. հենց որ մարդիկ միասին հավաքվում են, նրանք դառնում են ամբոխ: Բայց հանցավորության միտքը պատրանք է: Իհարկե, լինելով դաժան և անարխիկ, նրանք հեշտ են տրվում կործանարար զայրույթի պոռթկումներին: Ամբոխը ձևավորվում է, որ հաստատի նոր կարգ. քանդելով հին էլիտան՝ նա ստեղծում է նորը: Ամբոխը ավելի հերոսական է, արդար, քան յուրաքանչյուրը՝ առանձին վերցրած: Ամբոխում մարդիկ ունեն պարզագույն արարածի խանդավառություն և մեծահոգություն: Նրանց անշահախնդրությունը լինում է անսահմանափակ, երբ նրանց գրավում են իդեալով և դիպչում հավատալիքներին: Լե Բոնը նշում էր, որ դատելու անկարողությունը նրանց մեջ ստեղծում է ալտրուիզմի զարգացման հիմք, որակ, որը բանականությունը հիմնարար խլացնում է, և որը անհրաժեշտ հասարակական բարեգործություն է:

Հիպնոսը ամբոխում
Ի՞նչն է դրդում մարդուն ձգտելու ամբոխի: Բացարձակ մենակության զգացողությունն է դրդում այն անգիտակցական գոյությանը, որը տալիս է ամբոխի հետ միաձուլվածության զգացողություն: Լե Բոնը ենթադրում է, որ խմբի մեջ ներառված անհատի հոգեբանական փոխակերպումները բոլոր իմաստներով նման են հիպնոսին ենթարկվելուն: Կոլեկտիվ վիճակները համանման են հիպնոտիկ վիճակներին: Ամբոխները ընկալվում են որպես սպառնացող, քանի որ թվում է՝ ապրում են այլ աշխարհում, նրանք գտնվում են այն տեսիլքների գերության մեջ, որոնք տանջում են իրենց: Ամբոխների հոգեբանության համար հիպնոսը սոցիալական գործողությունների և ռեակցիաների հիմնական մոդելն է: Առաջնորդն էլ նման է էպիկենտրոնի, որից ելնում է առաջին ալիքը, հետո այլ կենտրոններից այդ ալիքն էլի է տարածում գտնում, ինչպես երկրաշարժերի ժամանակ: Սակայն մեծ մասշտաբների դեպքում հիպնոսը պահանջում է բեմականացում: Ամբոխների դեպքում գործում է պատկերներով ներշնչումը, որոնց միջոցով առաջացած հույզերը կարող են այնքան ուժեղ լինել, որ ունենան գործողության վերածվելու միտում: Ամփոփելով կարող ենք եզրակացնել.

  • Ամբոխը սոցիալական ֆենոմեն է։
  •  Ներշնչումը բացատրվում է անհատի՝ ամբոխի մեջ տարրալուծմամբ։
  • Հիպնոսը ամբոխում առաջնորդի վարքի մոդելն է։

Ամբոխի հոգեկան կյանքը

Ամբոխը մարդուն բերում է կոլեկտիվ արբեցման և հաղթանակած բնազդների աշխարհ, որտեղ նա ապրում է ամենակարողության էյֆորիկ զգացողություն: Կոնտակտների և փոխազդեցությունների ընթացքում մարդիկ ավելի շատ են մաքրում, հարթեցնում այն գիտակցական մասը, որը նրանց բաժանում է և դարձնում միմյանց ոչ նման: Իսկ այն մասը, որով նրանք բոլորը համընկնում են, քանի որ այն ընդհանուր է, գրավում է տարածքը: Մարդը դուրս է գալիս մարդկային վիճակից միայն մի դռան շնորհիվ, որն էլ բացվում է դեպի անգիտակցական: Ամբոխի մտածողությունն ավտոմատ է. նրանում գերակայում են կարծրատիպերը, որոնք նստած են հիշողության մեջ։ Նա օգտագործում է կոնկրետ պատկերներ: Ամբոխի մեջ գրավված մարդիկ չեն հասկանում պատրանքի և իրականության միջև տարբերությունը: Ճշմարտությունը անհուսալիորեն հեռանում է նրանցից: Նրանք իրականությունը, որը մեծ դժվարությամբ են տանում, փոխարինում են պատկերացումներով, անտանելի ներկան` անցյալով: Ավտոմատիկ մտածողության առանձնահատկությունն է` ներքին և արտաքին աշխարհների մշտական միախառնումը: Եթե դա խանգարում է ռեֆլեքսիային, ապա պրակտիկայի համար ունի առավելություն, քանի որ թույլ է տալիս գաղափարից ուղիղ անցում անել գործողության, երևակայականից՝ իրականի: Մտածողության այս ձևը տարբերվում է քննադատական մտածողությունից երեք գծով` հակառակվելու հանդեպ անտարբերությամբ, կենսունակությամբ և կրկնությամբ: Ամբոխը ընդունում և խառնում է գաղափարներ, որոնք չեն կապվում միմյանց հետ` անգամ մի փոքր չզարմանալով նրանց անտրամաբանականությունից և բառային անիմաստություններից: Ուղեղ բերված այս աղճատումները, կարելի է ենթադրել, որ նրան տալիս են որոշակի խորհրդավորություն, հաղորդում լրացուցիչ հեղինակություն: Ամբոխի երևակայությունը ցնցելու համար անհրաժեշտ է փաստարկումները սրել, չափազանցնել, օգտագործել արդյունավետ հնարներ, հեշտությամբ ընկալվող ընդհանրացումներ: Որպեսզի դառնա հանրամատչելի, տեսությունները պետք է հրաժարվեն դատողությունների շղթայից, լեզվի խստությունից: Ամբոխը չունի ո´չ ժամանակ, ո´չ համապատասխան պայմաններ, որ ուսումնասիրի բոլոր փաստարկները, ճշգրտի փաստերը: Նրանք շատ հազվադեպ են հիմնվում ճանաչման վրա: Լե Բոնն էլ էր կարծում, որ ամբոխներին նեշնչվող մտքերը պետք է պարզ լինեն և ուղեղում ներդրվեն պատկերների տեսքով: Գաղափարները պարզեցվում են և կրկնվելով դառնում բոլորին հասանելի: Բերվելով մի քանի տարրական նախադասությունների, հաճախ և տևականորեն կրկնվելով՝ նրանք ազդում են մեր վարքի խորքային դրդապատճառների վրա և ավտոմատ նրանց գործի գցում: Ամբոխը ընկալունակ է նրա հանդեպ, ինչը դիպչում է հիշողությանը, մարդիկ արձագանքում են վերացական մտքի կոնկրետ ասպեկտներին: Իդեալում, ամբոխին լուծումը պետք է մատուցել նախքան նրանք կսկսեն լսել խնդիրը:

Ամբոխի պատկերացումը՝ որպես կին

Լե Բոնը նշում է, որ, կախված դրսից ստացվող իմպուլսներից՝ ամբոխի վիճակը փոփոխվում է, այստեղից էլ՝ նրա փոփոխականությունը: Սա թույլ է տվել Լե Բոնին համեմատելու ամբոխը կնոջ հետ, համարելու, որ ամբոխը կանացի սկիզբ է: Կինը հուզական է, քմահաճ, ինքնաձև, թեթևամիտ, ներշնչվող, պասսիվ, ենթարկվող, համբերատար: Լե Բոնը համարում է, որ ամբոխի մեջ չկա ստեղծականություն: Ամբոխը կնոջ պես ավանդույթների, սովորույթների և արխաիկ անգիտակցականի գերին է, դիմադրում է ցանկացած ցնցումների: Եվ եթե դրանք տեղի են ունենում, նա հետ է շրջվում, որպեսզի դժվարությամբ վերականգնի այն, ինչը քիչ մտածելով քանդել է:

Հավատալիքներ

Հավատալիքները ամբոխների կազմակերպման հարցում մեծ դեր են խաղում, քանի որ լավ չմտածված կամ հստակություն չունեցող հավատալիքները փոշիանում են, քանդվում: Առանց հավատալիքների ամբոխ գոյություն չունի: Հավատալիքները գործելու համար կոլեկտիվ անգիտակցականում պետք է ստանան ավանդույթի տեսք, որը արձագանք կգտնի ժողովրդի հիշողության մեջ: Հավատալիքը պետք է ստանա սովորույթի կտրուկ բնույթ, այն չի քննարկվում, այլ պարտադրվում է իր ակնհայտության և հուզական էներգիայի հաշվին, որոնց հնարավոր չէ հակադրվել. ինչպես նաև իրականությունը փոխակերպելու ուժի շնորհիվ` լինի դա անցյալը, թե ապագան: Այսպիսի հավատը պետք է լինի դոգմատիկ և ուտոպիստական: Ամբոխներն ունեն ինտելեկտուալ կապվածության և հուզական համոզվածության մշտական պահանջմունք: Դա նրանց թույլ է տալիս հասկանալու իրադարձությունները, գուշակելու անկայուն և բարդ աշխարհի իմաստը: Հավատալիքների դոգմատիկ ասպեկտը կապված է ապահովագրման պահանջմունքի հետ: Երբ պարզ և ակնառու բացատրվում են գործունեության պատճառները, տրվում են միանշանակ պատասխաններ, ինչը բացառում է բանավեճերը, յուրաքանչյուր եզրակացություն տրամաբանական է, յուրաքանչյուր դատողություն` անքննելի: Մատուցվելով որպես բացարձակ ճշմարտություններ` ներշնչման միջոցով կրկնվող հավատալիքները անզգայունակ են դառնում բանականության փաստարկումների, կասկածանքների, միմյանց հակասող փաստերի ակնհայտության հանդեպ: Ցանկացած կոլեկտիվ հավատալիք աներկբա է, ռադիկալ, նա ազատում է ինտելեկտուալ պլանում երկիմաստությունից և հուզական պլանում անտարբերությունից: Այն արդարացնում է նրանց ջանքերը` ազատելով ապատիայից, կյանքի հանդեպ զզվանքից: Ֆանատիզմի գերակայությունը հենց բացատրվում է համոզմունքով, որ հետևում ես իրական իդեալին: Իդեալը ստեղծում է աշխարհ` անփոփոխ արժեքներով, ներքին կասկածանքներից ազատված և արտաքին վտանգներից սահմանազատված: Դա կողմնակալությունների աշխարհն է, և ցանկացած ամբոխ կողմնակալ է, ավելին, հենց դա է ստեղծում ամբոխը:

Ս. Մոսկովիչը համարում է, որ կրթությունը, գիտությունը, որոնք պետք է տեսականորեն բերեին օբյեկտիվության, իրականում դարձնում են ամբոխին ավելի ֆանատիկ, ավտորիտար, անհանդուրժող, անգութ նրանց հանդեպ, ովքեր հակված չեն իրենց համոզմունքներին: Ամբոխների ղեկավարող առաջնորդը գործում է հենց հիմնվելով հավատալիքների վրա, ոչ թե բռնության: Գաղափարներն են ղեկավարում ամբոխներին, բայց գաղափարներ ունեցող ամբոխն անղեկավարելի է: Արհամարհանքը և հալածանքը ավելի են գրգռում ամբոխի հավատալիքը: Անձնական հետաքրքրությունը, ընտանիքը զոհաբերվում են, ինքնապաշտպանության բնազդը կորչում է այն աստիճան, որ նա հասնում է տառապանքների: Ամբոխը հեշտորեն է վարակվում ֆանատիզմով:

Առաջնորդի նկարագրություն

Առաջնորդը կամ քաղաքական գործիչն իր խոսքի ընթացքում պետք է ընտրի խոսող բառեր, ինչ-որ ձևով կնքի ամբոխի կողմից սիրված կամ ատելի իրերը` դրանք ներկայացնելով կարճ ձևակերպումների տեսքով: Այդպիսով բյուրեղացվում է նրանց երևակայությունը, քանի որ որոշակի բառեր ինչ-որ պահի իրենց են ձգում որոշակի պատկերներ, իսկ բառերը մի տեսակ կոճակներ են, որոնք ստիպում են նրանց հայտնվել: Խոսքը պետք է կապի ներկան անցյալի հետ, ակտուալ գաղափարները՝ նախկին հույզերի հետ, տեղափոխի հին վերաբեմունքը նոր իրավիճակի վրա: Եթե առաջնորդը ցանկանում է պահպանել ամբոխի հանդեպ հոգեբանական գերակայությունը, նա պետք է ընդլայնի իր խոսքային ներկապանակը, նրա ենթագիտակցական հիմքը` շոշափելով նոր հավատալիքներ, կոլեկտիվ երևակայության նոր ոլորտներ` հասնելով լեգենդների խորքային շերտերին: Այսպիսով՝ անհատի մտածողությունը գործ ունի հասկացությունների հետ, իսկ ամբոխինը` պատկերների:

Առաջնորդի կարևոր առանձնահատկություններից է նաև համարձակության գերակայումը ինտելեկտի հանդեպ: Քաջությունն է դարձնում հնարավորությունը իրական, դատողությունը` գործունեություն: Առաջնորդները պարտավոր են առաքելություն կատարել: Առաջնորդի հեղինակությունն է, որ ունի հիպնոտիկ ազդեցություն, թելադրում է ամբոխին իր կամքը, ստիպում գնալ ու քանդել ինչ-որ բան: Հեղինակության մեջ միաձուլված են երկու որակ` նրա համոզվածությունը և համառ քաջությունը: Եթե չկա այս հեղինակությունը, առաջնորդին մնում է դիմել բռնության: Իսկական առաջնորդը պետք է ունենա կեցվածք, խոսքի ճշգրիտ և հրամայական ոճ, դատողությունների պարզություն, որոշումների արագություն, հույզը հասկանալու և փոխանցելու ընդունակություն, շարժումների գրավչություն: Դրա հետ մեկտեղ առաջնորդը պետք է ունենա ամբոխից որոշակի տարածություն, քողարկի իրեն խորհրդավորությամբ: Տարածությունն իր հանդեպ հարգանք է առաջացնում, հնազանդ համեստություն և մի տեսակ արգելում է իր հանդեպ քննարկումներ անել և գնահատականներ տալ: Դառնալով առաջնորդ՝ նա դատապարտվում է մենակության, քանի որ իրեն հավասար էլ չկա, բուրգի գագաթին մի տեղ կա: Իսկ գաղտնիությունը առաջացնում է հետաքրքրություն իր մտադրությունների հանդեպ: Առաջնորդին իր դիրքում պահում է հաջողությունը, որը ապացուցում է, որ նա դա կարող է, հզոր է: Դա պայմանավորված է նրանով, որ հիմա առաջնորդները ժառանգման սկզբունքով չեն հայտնվում: Նրա իշխանությունը տևում է այնքան, որքան նա հաջողում է: Անհաջողության հետ կորչում է նաև հեղինակությունը: Ընդ որում, ամբոխի կողմից արձագանքը կլինի այնքան կտրուկ, որքան բարձր է եղել հեղինակությունը, որովհետև այդ ժամանակ արդեն ամբոխը առաջնորդին ընկալում է իրեն հավասար:

Առաջնորդը պետք է կարողանա գայթակղել: Նա պետք է լինի դերասան, նա սկզբում շարժվում է ամբոխի հետ համընթաց, արթնացնում նրանց հիշողությունները, լուսավորում նրանց իդեալները, ապրում է այն, ինչ նրանք, և հետո նոր միայն փորձում տանել իր տեսակետի հետևից:

Քարոզչությունը ունի երեք ստրատեգիա` ներկայացում, արարողականություն և համոզում: Առաջինը ղեկավարում է տարածությունը, երկրորդը՝ ժամանակը, երրորդը` խոսքը: Առաջինը կապված է նրա հետ, թե որտեղ են մարդիկ գնում հավաքների, սովորաբար սահմանափակ տարածություն, որտեղ մարդիկ ազատվում են առօրյա կյանքից և միավորվում ընդհանուր հույսերով և հավատալիքներով: Միաձուլվելով այլոց հետ` յուրաքանչյուրն իրեն զգում է ավելի ուժեղ, ինքնավստահ և աջակցված: Երկրորդը վերաբերում է ընթացակարգին. ինչպե՞ս է սկսում հավաքը, ի՞նչ երաժշտություն, հերթականություն, որոնք ուղղված են մթնոլորտի թեժացմանը: Առանց այդ սիմվոլների չի կարող լինել ակտիվ ամբոխ: Այդ արարողակարգը նպաստում է նաև, որ յուրաքանչյուր անհատ մուտք գործի մասսայի մեջ: Հիմնական դերը հատկացվում է երաժշտությանը, որը խորասուզում է մարդկանց հիպնոտիկ վիճակի մեջ: Արդեն հնազանդված ամբոխը դառնում է ավելի ընկալունակ խոսքի հանդեպ, որի արդյունավետությունն էլ կախված է առաջացրած պատկերներից, նրանց ճշգրտությունից, հրամայողականությունից: Խոսքը չպետք է ունենա բովանդակային նորություն, բայց խոսքի ոճը կամ ելույթը պետք է միշտ թարմացնել, առաջացնել զարմանք: Պետք է հաշվի առնել նաև ամբոխի հոգնածությունը, որ բառերը հաճախակի կիրառումից ջնջվում են: Առաջնորդի համոզմունքները պետք է լինեն կարճ, տպավորող և էներգետիկ: Քարոզչության մյուս պայմանը կրկնողությունն է, որը համոզմունքները դարձնում է կպչուն մտքեր, խոչընդոտ ստեղծում հակադիր համոզմունքի ներթափանցման համար: Կրկնելով՝ համոզմունքները ներթափանցում են ենթագիտակցության խորքերը, որտեղ ծնվում են գործողությունների դրդապատճառները: Նաև սրա միջոցով է միտքը անջատվում իր հեղինակից, դառնում ակնհայտ, անկախ ժամանակից, տեղից, անձից:

Ըստ Ս. Մոսկովիչի՝ ամբոխից է առաջացել հասարակությունը: Թարդը իր ուշադրությունը ամբոխից տեղափոխում է առաջնորդին, նմանակումը դարձնում հասարակական կյանքի գլխավոր մեխանիզմ, իսկ հաղորդակցությունը դարձնում ներշնչման տարատեսակ: Մենք բնազդային մղման և ուժերի տնտեսման նպատակով ձգտում ենք նմանակման: Նմանակումը կրկնության ձև է: Յուրաքանչյուրն ունի նման միտումներ: Նմանակումը ավելի հեշտ է, քան ինչ-որ մի բանի հայտնագործումը, որը նշանակալի էներգիա կպահանջի: Ըստ Թարդի՝ ներշնչման առաջին սոցիալական որակը կոնֆորմությունն է: Բոլոր ամբոխները, ըստ նրա, ունեն միանման գծեր` անհանդուրժողություն, անսահման գոռոզություն, հիվանդագին ընկալունակություն, սարսափելի չափերի անպատասխանատվություն և չափի զգացողության լրիվ կորուստ: Ըստ Թարդի` ամբոխները ինքնաբուխ են և անցողիկ, այդ վիճակը չի կարող մնալ երկար, նրանք կա´մ պետք է ցրվեն, կորչեն, կա´մ էլ դառնան կայուն և կարգավորված: Հենց արհեստական ամբոխներն են ընդունակ նմանակման, նրա բոլոր անդամները պետք է նմանակեն նրան ստեղծած ղեկավարին: Թարդը հակառակվում է ընդունված այն ասացվածքին, որ սենատորները առաքինի մարդիկ են, բայց սենատը ահավոր կենդանի է՝ ասելով, որ առանձին ոստիկանները ավելի հիմար են, քան ընդհանուր ոստիկանական համակարգը, քանի որ այն ստեղծվել է միջինց բարձր ուղեղների կողմից: Թարդը, այսպիսով, փորձում է ցույց տալ, որ էլիտան է բերում մարդկության զարգացմանը: Ամբոխները դառնում են վտանգավոր, երբ վերահավաքվում են ժամանակային որոշակի ինտերվալների ընթացքում: Ցանկացած կարևոր հայտնագործություն, պատմության մեջ նշանակալի փոփոխություն անհատական ստեղծագործություն է: Ըստ Թարդի՝ կոլեկտիվ գիտակցության տպավորություն ստեղծվում է նրանից, որ բոլորի հոգեկան կյանքում առաջնորդը զբաղեցնում է միևնույն տեղը: Հենց սոցիալական «ես»-ն է առաջնորդը, և դա հանգեցնում է զարգացման և անդադար փոփոխությունների: Կանտը համարում էր, որ մարդը մի էակ է, որ տիրոջ կարիք ունի, այդ տերն էլ իր հերթին տիրոջ կարիք ունի, որը հենց գաղափարն է, որ նա բացահայտել է, և որը տիրում է նրան:
Հեղինակության ցանկությունը կապված է ճանաչված լինելու ցանկության հետ: Թարդը գտնում է, որ ոչ մի առաջնորդ չունի իրական իշխանություն, եթե իրեն չեն զուգորդում իր անվան հետ: Թարդը ուշադրույթուն էր դարձնում հայելային արտացոլմանը, մի կողմից առաջնորդը պետք է արտացոլի ամբոխը, որ հետո կարողանա նրանում արտացոլվել, մյուս կողմից՝ ամբոխը, հիանալով իր առաջնորդով, հիանում է հենց ինքն իրենով: Նմանակելով իր առաջնորդին` ամբոխը ամրապնդում է իր հանդեպ հարգանքը, ամրապնդում է իր սոցիալական «ես»-ը:
 

Բացվել է 255 անգամ
???????@Mail.ru ՍԿԻԶԲ | ԱՐԽԻՎ | ԽՈՐԱԳԻՐ | ԿԱՊ

© 2007-2010 «ՄԽԻԹԱՐ ՍԵԲԱՍՏԱՑԻ» ԿՐԹԱՀԱՄԱԼԻՐ