ՍԿԻԶԲ ԱՐԽԻՎ ԽՈՐԱԳԻՐ
 
ԴՊԻՐ 63
ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄ

Ուսումնական բնագավառներ

Անրի Պուանկարե
Մաթեմատիկական ստեղծագործություն [1]

Մեթոդական մշակումներ

Հասմիկ Ղազարյան
Դասի արդյունավետության մասին

Լուսինե Ալեքսանյան
Սոցիալական ցանցը` որպես սոցիալական աշխատողի արդյունավետ գործիք

Ուսումնական նյութեր

Խորխե Բուկայ
Պատմություններ մտորումների համար

Պաուլո Կոելիո
Մակտուբ

Ծիսական տոնացույց

ՄԱՆԿԱՎԱՐԺԱԿԱՆ ՄՈՏԵՑՈՒՄՆԵՐ

Մարիա Մոնտեսորի
Ինքնադաստիարակությունը և ինքնուսուցումը կրտսեր դպրոցում

ՏԱՐԲԵՐ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ԴՊՐՈՑՆԵՐԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԴՊՐՈՑՆԵՐԸ

Աշոտ Բլեյան
«Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիր. ինչպես սկսվեց ամեն ինչ

ՓՈՔՐԵՐՆ ՈՒ ՄԵԾԵՐԸ (մանկավարժական ակումբ)

Մարկոս Էլիոս Ավրելիոս Վերոս
Ինքս ինձ հետ մենակ

Ներկայացնում է Գևորգ Հակոբյանը
Սերգեյ Կապիցա

ԱՐՁԱԳԱՆՔ

Յուրա Գանջալյան
Մխիթար Աբբահոր մեծ առաքելությունը

Յուրա Գանջալյան
Մարկ Բրեյի գիրքը. դիմակայում ստվերային կրթության համակարգին
Սերգեյ Կապիցա

2012թ. օգոստոսի 14-ին 85 տարեկան հասակում վախճանվեց մեծ գիտնական, լուսավորիչ և հեռուստահաղորդավար Սեգեյ Կապիցան: Լինելով աշխարհի ամենաինտելեկտուալ մարդկանցից մեկը` նա նպաստեց, որ իսկական գիտությունը դադարի ընտրյալների ճակատագիրը լինելուց: Գիտահանրամատչելի «Անհավանականը` ակնհայտ» հաղորդման հեղինակն օժտված էր ժամանակակից գիտության բարդ հարցերի մասին պատումը հաճելի ճանապարհորդության վերածելու զարմանալի տաղանդով: Նրա հաղորդումը տևեց 40 տարի:

- Սկսենք ռուսական գիտության վիճակից, որը բոլորին այդպես անհանգստացնում է: Հասկանալի է, որ 90-ականների սկզբին այն լրիվ թուլացավ, մեծ թվով պայծառ, տաղանդավոր, երիտասրադ, իսկ գլխավորը` հեռանկարային, մասնագետներ ստիպված եղան հեռանալ Արևմուտք` միանգամայն օբյեկտիվ պատճառներով: Այն ժամանակվանից մեր կյանքը հասցրել է որոշակի փոփոխությունների ենթարկվել, հետևաբար հնարավորություն ունենք զգալի հեռավորությունից գնահատելու այն ժամանակվա իրավիճակը: Եվ այսպես, ինչպե՞ս եք գնահատում 90-ականների մղձավանջի հետևանքները:

— Մենք առնչվեցինք գիտության շատ լուրջ ճգնաժամի: Եվ պետք է ազնվորեն խոստովանենք, որ դրա համար ամբողջովին հասարակությունն է մեղավոր: Նա չի հասկանում, չի ցանկանում հասկանալ գիտության իսկական նշանակությունը, հասկանալ, որ ռուսական գիտությունը ապագայում երկրի զարգացման միակ հույսն է: Հասկանալ, որ առանց դրա մենք ուղղակի մարդկության նավթագազային կույրաղիքն ենք դառնում և կորցնում ենք մեր զարգացումը որոշող մշակութային ու գիտական ամբողջ ներուժը: Վերջապես, այդ նույն նավթն ու գազն ամբողջությամբ պարտական են երկրի մասին գիտության զագացմանը... Առանց այնպիսի խոշոր գիտնականների, ինչպսիք են Վերնադսկին, Գուբկինը, չէինք ունենա նավթային այդ հարստությունը:

— Ամեն դեպքում, 90-ականներին Արևմուտք մեկնած երիտասարդ գիտնականների մի ամբողջ սերնդի կորուստն ինչպե՞ս անդրադարձավ մեր ամբողջ գիտության վրա:

— Շատ լուրջ հարց է: Երբ ժամանակին Լենինը երկրից հարյուր փիլիսոփաների արտաքսեց (այստեղ ես նրան լիովին հասկանում եմ, նրանք հակառակ էին իր հասարակական գաղափարներին), ինչ-որ առումով ուղղակի փրկեց նրանց: Մնացածներից շատերին դաժան ճակատագիր բաժին ընկավ: Եվ այնուամենայնիվ, այս փաստը մինչև հիմա էլ հասարակական վրդովմունք է առաջացնում:
Բայց չէ՞ որ հիմա հանդիպել ենք փաստի, որ տասնյակ հազարավոր համաշխարահային մակարդակի լավագույն ուղեղներ երկրի համար ուղղակի կորսված են:
Այստեղ երկու հարց է առաջանում: Նախ` որքա՞ն են այդ կորստի իրական չափսերը: Երկրորդ (և սա հատկապես հետաքրքիր հարց է, որը հազվադեպ է քննարկվում)` ինչպիսի՞ն է այդ երիտասարդ գիտնականների իրական ներդրումը համաշխարհային գիտության մեջ: Քանի որ հենց նրանց մեկնումը Արևմուտք արդեն մեծագույն ներդրում է համաշխարհային քաղաքակրթության մեջ:
Ըստ էության, Ռուսաստանի ընդհանուր քաղաքական խնդիրներից մեկը պետք է լինի այն մեկուսացման հաղթահարումը, որում հայտնվել է գիտությունը ողբերգական 90-երին: Ինչպես նաև մեր արտադրողական ուժերի զարգացման վրա գիտության ազդեցության գնահատումը: Չէ՞ որ և´ արբանյակները, և´ գազը, և´ ատոմային էներգիան, և´ էլի շատ բաներ ամբողջությամբ կախած են գիտության զարգացումից: Առանց դրա պարզապես խոսելու բան էլ չէր լինի….
Եվ նկատի ունեցեք` դեռ հեռավոր 20-ականներին, երկրի համար ծանրագույն պայմաններում էին ստեղծվել այնպիսի կարևորագույն հաստատություններ, ինպիսին է Վերնադսկու հիմնած Ռադիումի ինստիտուտը: Եվ ինչո՞ւ չենք սովորում սեփական պատմական փորձից:

— Եվ այնուամենայնիվ, գիտության այսօրվա վիճակի վրա ինչպե՞ս է անդրադարձել այն ցավալի փաստը, որ ժառանգականության ավանդույթն ընդհատվել է, և տաղանդավոր և հեռանկարային մարդկանց մի ամբողջ սերունդ ընդհանուր շղթայից պոկվել ու շպրտվել է:

— Չէ՞ որ մեզ ամենաանհրաժեշտը սերունդն է: Ես դա մյուսներից ավելի լավ գիտեմ, քանի որ 30 տարի ղեկավարել եմ աշխարհի լավագույն ուսումնական հաստատություններից մեկի` Մոսկվայի ֆիզիկա-տեխնիկական ինստիտուտի ֆիզիկայի ֆակուլտետը:
Մեր ուսանողներն ու շրջանավարտները պահանջարկ ունեն ամբողջ աշխարհում: Բավական է ասել, որ Նոբելյան մրցանակի վերջին երկու մրցանակակիրները մեր շրջանավարտներն են: Ի՞նչը կարող է ավելի բարձր լինել այս գնահատականից:

— Սակայն հիմա կարծես կայունացման ուղղությամբ երկչոտ քայլեր են արվում, թեկուզ վաղանցիկ, ինչպես հենց մեր մեջ, այնպես էլ մեզ շրջապատող իրականությունում…

— Կայունացումն այստեղ բավարար չէ, այստեղ հսկայական ներդրում է պետք գիտության մեջ: Եկեք սա համեմատենք Գերմանիայի գիտության ճակատագրի հետ:
Պատերազմում Գերմանիայի պարտությունից հետո նրա գիտությունը էականորեն տուժեց: Հայրս միշտ ասում էր, որ գերմանական գիտությունը հայտնի է երկու ուժեղ հենասյուների համադրմամբ` երևակայությամբ, կրթությամբ, հայացքների լայնությամբ օժտված հրեական ակունքի և գիտելիքներն իրականացնելու ունակ գերմանական արտադրական ուժի:
Բայց Հիտլերի ժամանակ նրանք այդ միության կեսը` հրեականը, կտրեցին: Արդյունքները սպասել չտվեցին: Բա ի՞նչ էիք կարծում:
Գերմանական գիտությունը միայն հետագա 50 տարիների ընթացքում կարողացավ քիչ թե շատ վերականգնել իր դիրքերը աշխարհի առումով: Այդ պատճառով էլ, եթե հիմա մենք մեր ազգային եկամուտի 2-3%-ը ներդնենք գիտության մեջ, ապա, հնարավոր է, որ 50 տարի հետո հասկանանք, թե դա ինչքան անհրաժեշտ է եղել: Ահա այս հասկացություններով պիտի մտածեինք:

— Սակայն, Ձեր զգացողությամբ, գիտության մեջ իրավիճակը ում փոխվո՞ւմ է: Երիտասարդնե՞ր են գալի՞ս:

— Գալիս են: Հասարակության մեջ դեռ պահպանվել է գիտության նկատմամբ հագանքը, չնայած հասարակությանը հակառակը համոզելու բոլոր փորձերին:

— Կարո՞ղ ենք այսօր ասել, որ գիտության հասարակական կարգավիճակը վերականգնվում է:

— Ցավոք, հասարակական գիտակցության մեջ մնացել են միայն անցյալի հիշողությունները: Սակայն անցյալով երկար չես ապրի:
Իսկ անցյալ մենք ունեցել ենք, այն էլ ինչպիսի~ անցյալ: Վերցնենք թեկուզ Լ. Դ. Լանդաուի և Ե.Մ. Լիֆշիցի տեսական ֆիզիկայի հանրահայտ բազմահատորանոց դասընթացը: Ժամանակին այն արժանացել է Լենինյան մրցանակի, թարգմանվել է շատ լեզուներով…
Ինչ ասեմ: Ժամանակակից ֆիզիկան ընդհանրապես անհնար է առանց այդ դասընթացի: Այդ ծավալով ֆիզիկա ուսումնասիրելուց հետո կարելի է անմիջապես հետազոտական աշխատանքի անցնել: Ա´յ, դա աշխատանք էր: Նրանք դա գրել են 40 տարի:
Լանդաուն այն դեռ Խարկովում էր սկսել, երբ երիտասարդ էր և հայտարարում էր, որ հիմարություն է այն, թե ծերուկներն ինչպես են ֆիզիկա դասավանդում: Իմիջիայլոց, նա ճիշտ էր, թեև այդպիսի գնահատականի համար նրան չէին սիրում:Այնուամենայնիվ նա իրագործեց իր ծրագիրը, դաստիարակեց հիանալի գիտնականների շարք, որոնք որոշեցին այդ բնագավառում խորհրդային գիտության ներուժը: Իսկ հիմա այդ 10 հատորները ուսումնասիրում են ամբողջ աշխարհում:
Նույնը կատարվել է նաև գիտության մյուս ճյուղերում: Առաջին հերթին` մաթեմատիկայում: Ինձ Բիլ Գեյթսի շրջապատից են ասել, որ նա ոչ մի դեպքում չէր կայանա, եթե նրա շրջապատում չլիներ փայլուն կրթություն ունեցող, ժամանակակից մաթեմատիկական մտածողություն ունեցող խորհրդային գիտնականների խումբ: Նրանք, որոնց հետո նա դարձրեց հզորագույն կորպորացիա և դարձավ աշխարհի ամենահարուստ մարդը: Ահա այն չափսերը, որոնց մասին հիմա պետք է խոսենք:

— Հասկանալի է, որ գիտության վիճակը երկրում դրամատիկ է, եթե չասենք` ողբերգական:

— Իմ կարծիքով հիմա այն դրամայի փուլից անցել ողբերգության:

— Ամեն դեպքում այս ամենը սերտորեն միահյուսվում է Ռուսաստանում կրթության ճգնաժամի հետ: Ինչպես նաև այն բարեփոխելու, փոխակերպելու արատավոր փորձերի հետ: Որո՞նք են այդ անհեթեթության պատճառները:

— Իմ կարծիքով, դա այն մարդկանց կարճատեսության արդյունքն է, որոնք ստանձնում են «կրթությունը ղեկավարելու» համարձակությունը: Ընդհանրապես «կրթությունը» շատ դժվար է ղեկավարել:
Կրթության համակարգը ինքնաբավ է, ինքն իրեն է զարգանում: Մեր կրթության ղեկավարները հենց զարգացման այդ ամենացածր մակարդակում են: Նա չի էլ զբաղվում գիտությամբ, իրականում չգիտի նրա էությունը, բայց իրեն իրավունք է վերապահում ուրիշներին սովորեցնելու, թե ինչպես պետք է գիտությամբ զբաղվել:

— Ձեր կարծիքով, որո՞նք են խորհրդային կրթության ամենավառ դրական կողմերը:

— Կարծում եմ` հիմնարարությունը: Ժամանակին փորձ էր արվել. հարուստ մարդկանցից շատերը իրենց երեխաներին ուղարկում էին ամերիկյան դպրոցներ:
Երբ նրանք այնտեղ ավարտում էին, պարզվեց, որ նրանք 2-3 տարով հետ են մնում խորհրդային դպրոցի իրենց հասակակիցներից: Բացի դրանից, մեզ համար օտար մշակույթում մեծացած լինելով` չգիտեմ, թե նրանք ինչպես պետք է հարմարվեն այստեղ` Ռուսաստանում: Մյուս կողմից` իրենց կրթական մակարդակով նրանք մեզ համար հետաքրքիր չեն: Ինքներդ դատեք, թե նրանց ինչ է սպասում:

— Իմ հասակակիցներից շատեը (հնարավոր է, ոչ շատ հեռատես) մեղադրում են խորհրդային դպրոցը գաղափարական ծանրաբեռնվածության և պատճենայնության համար: Դուք ի՞նչ եք այս մասին մտածում:

— Ամերիկական գիտությունը, ինչպես նաև եվրոպականը, նույն աստիճանի գաղափարականացված և պատճենային են, ինչպես և խորհրդայինը: Սա բյուրոկրատիայի և ղեկավար կադրերի դիկտատուրայի ընդհանուր արատն է: Այնպես, որ ավելի ոչինչ չեմ կարող ասել, քան «երկուսի տունն էլ կրակ ընկնի»:

— Ի՞նչ եք մտածում այն մասին, որ միջնակարգ դպրոցում որպես պարտադիր առարկաներ մնացել են համարյա միայն ֆիզկուլտուրան և Անվտանգ կենսագործունեության հիմունքները, իսկ գրականությունը և պատմությունը դարձրել են ոչ պարտադիր:

— Մի կողմից` բարեփոխողների ծրագրերը խեղաթյուրվել են: Մյուս կողմից` սա «կրթությունը վարելու» համարձակություն ստանձնած մարդկանց միանգամայն անիրազեկության վկայությունն է:
Ուրիշ բան, որ կրթական համակարգը սկզբունքորեն շատ պահպանողական է, այնպես որ կարելի է ենթադրել, որ հերթական հրամանգրից հետո բոլորը «այո, այո» կասեն, բայց կշարունակեն մոտավորապես նույն բանը անել, ինչ առաջ էին անում: Այնպես որ ես հավատում եմ կրթության համակարգի ամբողջականությանը:
Բայց, ընդհանրապես, գիտության նկատմամբ վերաբերմունքն ամբողջ աշխարհում հիմա որոշակի ճգնաժամի մեջ է:
Սա կապված է կրթական համակարգում խզման հետ, հասարակական գիտակցության մեջ որոշակի հիասթափության հետ: Մեկն ասել է, որ գիտություները լինում են բնական, ոչ բնական և հակաբնական: Ահա, այն, ինչ տեղի է ունենում մեր գիտության հետ, շատ հակաբնական է:

— Եվրոպական քաղաքակրթությունն ակնհատորեն ծերանում է, և այդ մասին հիմա շատ են խոսում: Ակնհայտ է, որ այդ ծերացումը կանդրադառնա նաև և´ մեզ վրա, և´ շրջակա միջավայրի հետ մեր հարաբերությունների վրա, և´ աշխարհի, որպես ամբողջականաթյան վրա: Որո՞նք են Ձեր տեսակետից այդ ծերացման հետևանքները:

— Եվրոպական քաղաքակրթությունը առաջին հերթին ստեղծականության ծերացում է ապրում: Ընդհանրապես 40-50 տարեկանից հետո մեզանից յուրաքանչյուրը շատ քիչ է ինչ-որ օգտակար բան հորինում: Նա արդեն չի բազմանում և չունի այն ստեղծական ներուժը, որով օժտված է երիտասարդ մարդը: Ստացվում է, որ հիսուն տարեկանում մարդկության համար մի տեսակ ավելորդ բեռ ենք դառնում:
Ինչ վերաբերում է եվրոպական մշակութային ավանդույթներին, կարծում եմ, որ ակտիվության կենտրոններն ուղղակի տեղափոխվում են բոլորովին այլ տեղեր: Տեսեք, թե ինչքան արագ է զարգանում նույն Հարավային Ամերիկան: Օրինակ, նրա գրականությունը շատ ավելի մեծ տպավորություն է թողնում, քան ամբողջ եվրոպականը միասին վերցրած:
Կամ վերցնենք թեկուզ Իսպանիան, որը ժամանակին իսկապես հզոր երկիր էր: Իսկ հիմա ուղղակի ծովափնյա երկիր է, որը կերակրվում է զբոսաշրջիկների հաշվին: Ժամանակին Անգլիան էլ կայսրություն էր, որտեղ արևը տառացիորեն մայր չէր մտնում: Կամ հենց նույն Խորհրդային Միությունը…

Չեմ համարում, որ ԽՍՀՄ-ի փլուզումը ինչ-որ մարդկանց չար նպատակն էր: Դա պատմական ընթացքի արդյունքն էր, այլ ոչ թե Քաղբյուրոյի խելքները թռցրած անդամների թուլության կամ մեր դեմ իրականացված դավադրության: Բայց իր ժամանակին ԽՍՀՄ-ն իսկապես հզոր կայսրություն էր, մարդկության քաղաքակրթության օջախներից մեկը:
Մարդկությունը միշտ պետք է ինչ-որ գաղափարներով սնվի: Իսկ հիմա ի՞նչ գաղափարներ կարող է առաջարկել Ռուսաստանը: Այդպիսի գաղափարներ չկան:
Ժամանակին հենց սոցիալիզմի գաղափարները հսկայական ազդեցություն են թողել աշխարհի ճակատագրի վրա: Բայց դրանք անցնում են: Եվ հիմա գաղափարական դատարկությունը, որ լցրել է աշխարհը, հենց համամշակութային բարդ խնդիրներից մեկն է:
Ինչ-որ բանով այն հիշեցնում է համակարգիչների աշխարհը: Օրինակ, բոլորովին դժվար չէ հարյուր անգամ ավելի հզոր համակարգիչ ստեղծելը: Բայց դրա համար ծրագրավորում ոչ ոք չի կարող ստեղծել:
Հիմա արդեն համակարգիչները ծրագրավորման սահմանագծին են: Այնպես, որ համարեք, որ մենք հիմա զրկված են մարդկության ծրագրային ապահովումից:


— Ըստ Ձեզ` ինչի հետ է կապված այդ գաղափարական ճգնաժամը: Ո՞ր բնագավառներում է այն ավելի զգալի: Մասնավորապես, անդրադարձել է այն մշակույթի վրա:

— Այն զգացվում է և´ հասարակական կյանքում, և´ մշակույթի մեջ, և´ գիտության: Ճիշտ է, բնական գիտությունները մի քիչ ավելի լավ վիճակում են:
Իսկ «ոչ բնական», հումանիտար գիտությունները ակնհայտորեն չեն կարողանում հաղթահարել ճգնաժամը: Նրանք կա´մ անցնում են փոխադարձ հայհոյանքի, կա´մ դիմում են գաղափարների, որոնք հարյուր տարի առաջ օգնել են մարդությանը ապրել, իսկ հիմա միայն խանգարում են:


— Բայց ճգնաժամը լրիվ օբյեկտիվ պրոցես է:

— Կարծում եմ, որ գաղափարական ճգնաժամը կարող էր առաջացանալ այն պատճառով, որ հումանիտար գիտություններն իրենց հիմքում փորձեցին նմանակել ֆիզիկային և առաջին հերթին աստղագիտությանը:
Ժամանակին թվում էր, թե այս աշխահրում ամեն ինչ շարժվում է մեխանիկայի համաձայն և նկարագրվում է բարձրագույն մաթեմատիկայի միջոցով, ինչի մասին դեռ Նյուտոնն էր ասում: Բայց կյանքը, հեքիաթի նման, որքան շարունակվում է, այնքան հետաքրքիր է դառնում: Հիմա էլ տեսնում ենք, որ հայացքների այդ համակարգը բովանդակորեն փոխվել է: Եվ հենց այն գաղափարը, որ կարելի է բռնել Հազարան հավքին, անցել է:

— Կարելի՞ է ասել, որ հիմա մենք ժամանակավոր հիասթափության շրջան ենք ապրում:

— Հիասթափությունը եվրոպացիների զգայական արձագանքն է: Չինացիները, հակառակը, ասում են, որ ճգնաժամը առաջ շարժվելու նոր հնարավորություն է: 

— Ձեզ բոլորը գիտեն որպես հայտնի լուսավորչի: Այդ գործում առաջինն էիք, միակը: Առաջինն էլ մնում եք: Դուք նաև «Գիտելիքի աշխարհը» ալիքի նախաձեռնողներից մեկն եք: Բայց, ցավոք, ո´չ մշակույթը, ո´չ գիտելիքը առաջվա նման մեզ մոտ հարգի չեն: Ինչո՞ւ: Եվ սկզբունքային ի՞նչ վիճակում է հիմա մեր հեռուստատեսությունը:

— Մեր հեռուստատեսությունը հիմա խորը փոսում է: Ես այն կանվանեի հանցագործ կազմակերպություն, որովհետև այնպիսի քայքայում, որը նա է մատուցում հասարակությանը, ես էկրաններին չեմ տեսել ոչ մի տեղ և երբեք: Մեզ մոտ ցուցադրում են միայն, թե ինչպես են ծեծում կանանց, տանջում մարդկանց, բռնաբարում երեխաներին… 
Այստեղ ոչ մի դրական բան չկա: Մեր հեռուստատեսությունն անսահման ազատություն է ստացել: Եվ այդ «ազատություն» քաղցր բառը նրան խելքահան է արել: Ավելին, այն ընկալվել է, որպես ամենաթողություն: 

— Իսկ իմ կարծիքով մեր հեռուստատեսությունն անազատ է: Կախյալ է փողից: Բայց սա ազատություն չես անվանի:

— Այո, սա ազատություն չէ: Հիշո՞ւմ եք անեկտոդը: Աղջկան հարցնում են. «Դու փողի համա´ր տրվեցիր, թե սիրո՞»: Նա պատասխանում է. «Իհարկե, սիրո: Մի՞թե հինգ ռուբլին փող է»:

— Ձեզ ի՞նչ է թվում, ի՞նչ հիմնական ցուցանիշներով է մեր հեռուստատեսությունը տարբերվում արևմտյանից:

— Անպատասխանատվությամբ: Ընդհանրապես, «պատասխանատվություն» բառն ամբողջությամբ դուրս է մնացել մեր հասարակական բառապաշարից:

— Ի՞նչ եք կարծում, ինչքա՞ն կտևի մեր հեռուստատեսության և ամբողջ մշակույթի այս ճգնաժամը:

— Հիմա իրավիճակը մի քիչ թեքվել է դեպի մյուս կողմը: «Ռոսիա» և «Կուլտուրա» ալիքները, սկսելով իրենց «Ակադեմիա» շարքը, փորձում են դրանով զբաղվել: Բայց, ցավոք, մենք խորը փոսում ենք: Արդեն հասցրել ենք աճեցնել մի ամբողջ սերունդ, որը ի դեմս մեդիայի, հեռուստատեսության, տեսնում է մշակույթին միակ այլընտրանքը:

— Ի միջիայլոց, բոլորը գիտեն, որ լավ անեկդոտներ եք պատմում: Բայց հենց Կապիցայի մասին էլ անեկդոտ կա. «Մի անգամ Կապիցային ուղարկում են պանիր գնելու: Նա գնում տեսնում է, որ խանությում քսան տեսակի պանիր կա: Յուրաքանչյուր տեսակից 10 գ է գնում: Դրանից հետո այլևս նրան պանիր գնելու չեն ուղարկում»: Ճշմարի՞տ է, թե՞ չէ:

— Բացարձակ ճշմարտություն է: Մենք ամառանոցում էինք ապրում, և Տանյան (կինս) ուղարկեց մեկ կիլոգրամ պանիր գնելու: Եկա Սմոլենսկյան հրապարակի խանութը և տեսա պանրի հսկայական բաժինը:
Վաճառողուհուն խնդրեցի, որ յուրաքանչյուր տեսակից հարյուր գրամ կշռի: Եվ մինչդեռ ես նրա հետ զրուցում էի, նա կտրտում ու կտրտում էր, յուրաքանչյուր կտորը փաթաթում էր առանձին թղթով, ես էլ վրան գրում էի, թե ինչ տեսակի է և ինչ արժե:
Այդ ընթացքում ինձանից հետո զայրացած քաղաքացիների հսկայական հերթ առաջացավ, ովքեր պատրատ էին ինձ սպանելու: Այնուամենայնիվ, ինչպես տեսնում եք, չսպանեցին:

— Հարցը ինտերնետի մասին է` դրա զարգացման, քաղաքակրթության զարգացման վրա ազդեցության:

— Ինտերնետը ցույց է տալիս տեխնոլոգիաների և բովանդակության միջև եղած հսկայական խզումը: Տեխնոլոգիաները բարձրագույն են, բայց, այ, բովանդակությունը ամենևին դրան չի համապատասխանում: Թրիքի այդ կույտի մեջ մարգարտի միակ հատիկը գտնելը գործնականում անհնար է:
Երբ հին ժամանակներում ստիպված էին պատերին փորագրել իրեց կայսրիկների կամ առաջնորդների որոշումները կամ երբ նրանք սուրբ գրքեր էին գրում, նրանք գրում էին շատ կարճ, խելացի և այդ պատճառով էլ դարերով մնացել են:
Ինչպիսի՞ն են ինտերնետի հնարավորությունները: Հին անեկդոտ կար այն մասին, որ ռադիո կա, բայց երջանկություն չկա: Դեռ երգ էլ կար.«Ես ռադիոյով սիրահարվեցի, ես ռադիոյով սիրահարվեցի, և ռադիոյով էլ աղջիկ ունեցա»: Այն լրիվ կիրառելի է ինտերնետի նկատմամբ:
Իսկ եթե լրջորեն, ապա ինտենետն ամբիոն է, որտեղից ամեն ինչ կարելի տարածել: Ամեն դեպքում բովանդակությունը այնտեղ աննշան է: Այսինքն` ասել կարելի է, բայց ասելու բան չկա: Ավելի շուտ ինտենետը հասարակության գիտակցության մի բեկոր է: Այդ պատճառով էլ այն ավելի հետաքրքիր պիտի լինի հոգեբույժների և սոցիոլոգների համար:

— Ամեն դեպքում ինտերնետը հիմա ապրում է ակտիվ, առաջ ընթացող կյանքով, մասամբ նաև հարձակողական: Հասարակության և մեր գիտակցության կողմից հնարավո՞ր է որոշակի հակազդեցություն այդ ագրեսիային:

— Այդ հակազդեցությունն արդեն կա: Հոգնածություն, արտամղում, գրգռվածություն: Ինտերնետը կարծես աղմուկ լինի: Այն միայն գրգռում է: Պահանջների մակարդակով, ամբողջատիրությամբ: Ինտերնետում ծախսելով ժամանակը` վտանգում ես կորցնել այն, ինչն իսկապես հետաքրքիր է:

— Հիմա շատերը հիասթափություն են ապրում Ռուսաստանից, հոգնել են նրանից:

— Կարծում եմ, որ մեր մտավորականությունը դավաճնել է նրան: Ազատություն ստանալով` նա ամբողջովին կորցրել է պատասխանատվության զգացողությունը: 

— Ինչպե՞ս անենք, որ գործի պատասխանատվության զգացումը արդիական դառնա հասարակության համար:

— Երիտասարդ ռուսական բուրժուազիան ուղղակի պետք է մեծանա: Դրան երկու-երեք սերունդ պետք կլինի:

— Ընդունված է համարել, որ գիտնականներն ապրում են փղոսկրյա աշտարակում: Վերջին ժամանակների ո՞ր դեպքերն են գրավել Ձեր ուշադրությունը:

— Անկասկած, Իրաքի պատերազմը: Շատ տխուր իրողություն էր: Դա այն պատերազմը չէ, որի դեպքում կողմերից մեկը համակրանք է առաջացնում: Արդյունքում ամբողջ աշխարհակարգը կարող է փոխվել: ԱՄՆ-ը զինվել էր գիտության վերջին ձեռքբերումներով. հակառակորդը դատապարտված էր:

— Կուրտ Վոնեգուտն իր վեպերից մեկում ստեղծել է գիտնականի կերպար, որը աշխարհի կեսը ավերող ռումբ էր ստեղծել, բայց այդ ռումբի կիրառման ժամանակ մտածում էր իր կարծիքով ամենկարևոր խնդրի մասին. երբ կրիան գլուխը քաշում է պատյանի մեջ, նրա ողնաշարը կորանո՞ւմ է, թե` սեղմվում:

— Գիտնականներին առաջինը ուշադրություն է դարձրել, կարծես, Նապոլեոնը: Հիշում եք նրա հայտնի հրամանը եգիպտական արշավանքների ժամանակ. «Գիտնականներին և էշերին հավաքել ճամբարի կենտրոնում»: Եվ դրանք ոչ միայան եգիպտագետներ էին, որոնք զբաղված էին երկրից հնագույն հարստությունների արտահանմամբ, այլև լուրջ գիտնականներ, օրինակ` Ֆուրյեն:

— Մեկն այդ գործողություններ թալան անվանեց, մեկը` վերականգնում: Ձեր պարգևների մեջ կա ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ի միջազգային մրցանակ: Ի՞նչպես եք վերաբերում բալդինյան հավաքածուի հետ կապված սկանդալին և դրանք Գերմանիային հանձնելուն:

— Կարծում եմ, որ արվեստի մեծագույն գործերը չեն կարող պատկանել որոշակի մարդու կամ թանգարանի` միայն մարդկությանը: Տերերը միայն դրանց պահապաններն են: Օրինակ` Ռեմբրանդտի նկարի ոչնչացումը գնահատվում է որպես հանցագործություն մարդկության նկատմամբ: Ֆաշիստները քանդեցին Եկատերինյան պալատը, դա սարսափելի ոճրագործություն էր: Սեփականաթյան մասին վեճն անիմաստ է: Իրավիճակը նման է գիտության մեջ մեծ հայտնագործությունների սեփականատիրությանը: Մի՞թե Օհմի օրենքը Գերմանիային է պատկանում: Կամ Ռուսաստանին` հորս կողմից հայտնաբերված գերհոսելիության երևույթը:

— Համենայն դեպս, պատկերացումը այն մասին, որ գիտությունը գաղափարների ազատ փոխանակում է, ինչպես լամպի լույսը, որը երբեք չի պակասի, ինչքան էլ մարդ դրանից օգտվի, հնացել է: Ի՞նչ պատասխանատվություն էր կրում Պյութագորասը իր թեորեմի համար: Բայց այսօր գիտությունը ոչ միայն լույս է տարածում, այլև հրդեհ և ավերածություն:

— Պյութագորասի հարցում սխալվում եք: Նա, գիտակցելով իր գիտելիքների համար պատասխանատվությունը, դրանք հասարակությունից գաղտնի էր պահում: Գիտությունը հաճախ է ընկալվել որպես գաղտնի իշխանություն հասարակության վրա: Եվ տարբեր դարաշրջաններում գիտնականի պատասխանատվությունն ավելի փոքր չի եղել, քան եկեղեցու պատասխանատվությունը խոստովանության գաղտնիքի, ուսմունքին հավատարմության համար: 

Ատոմային ռումբի հայտնագործութունը ոչնչով չի տարբերում այն բանի հայտնագործումից, որ քարը կարելի է որպես զենք օգտագործել: Տարբերությունը չափսերն են: Յուրաքանչյուր հայտնագործություն երկու կողմ ունի. անիվով կարելի է տրորել մարդուն: Ատոմային ռումբի ստեղծումից հետո դրա հեղինակները և´ ԽՍՀՄ-ում, և´ ԱՄՆ-ում շատ բան արեցին, որպեսզի այդ ռումբը չօգտագործվի: Ջրածնային առաջին ռումբի փորձարկումից հետո Կուրչատովը Անատոլի Ալեքսանդրովին ասել է. «Անատոլիուս, սա սարսափելի տեսարան էր: Չի կարելի թույլ տալ, որ այս զենքը սկսեն կիրառել»:

— Մյուս կողմից, երիտասարդ Սախարովն առաջարկում էր կառուցել «Ցար-ռումբ», որը հսկա ցունամի և ալիքներ կառաջացներ և կքանդեր ամերիկյան քաղաքները: Հենց զինվորականներն էին դեմ:

— Սախարովն օժտված էր հանճարեղ գիտնականի հատկություններով: Նա մտածում էր որպես ֆիզիկոս և գաղափարը, որի վրա աշխատում էր, մինչև վերջ էր հասցնում: Յուրօրինակ գիտական ծայրահեղություն: Սկզբում Սախարովն աշխատում էր զենքի ստեղծման վրա: Հետո փոխեց իր դիրքորոշումը, դարձավ խաղաղության մարտիկ, և էլի չէր ընդունում զիջողականություն:

Ես ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ում գիտության և տեխնիկայի բարոյական կողմը քննարկող, էթիկայի հանձնաժողովի փոխնախագահն եմ, որը: Նստում և քննարկում ենք, բայց միակարծություն չկա: Գիտնականի երդում ստեղծելը, Հիպոկրատի երդման նման, ոչ մի կերպ չի ստացվում: Գիտնականը պետք է ազատություն ունենա, որից բժիշկը զրկված է, նա փորձարկելու իրավունք չունի: Գիտնականը կարող է սպանիչ թույն ստանալ, որը արդյունքում կարող է փրկարար լինել վտանգավոր հիվանդությունների դեմ պայքարում:

— Ասեկոսե է, որ Ձեզ չեն ընդունել գիտության գլխավոր տաճարը` Ակադեմիա, քանի որ երկար տարիներ հեռուստատեսությամբ հաղորդում եք վարել գիտության մասին:

— Երբ ես միայն հեռուստահաղորդավարության առաջին քայլերն էի անում, ակադեմիկոս Արցիմովիչը կանխատեսեց. «Դրանով դու խաչ ես քաշում քո ակադեմիական կարիերայի վրա»: Ինձ բազմիցս ակնարկել են, որ հեռուստատեսային հանրաճանաչվածությունը դժգոհություն է առաջացնում, ակադեմիկոսին սազական չէ այդքան երևալը, եթե նույնիսկ զբաղված ես լուսավորչական աշխատանքով: Եվ, իհարկե, տարբեր ակնարկներ են եղել, թե ինչի մասին պետք է պատմել հեռուստահաղորդման մեջ. ես փոխզիջման չեմ գնացել: Արդյունքում` ինձ Ակադեմիա չեն ընտրել, և վաղուց արդեն չեմ էլ փորձում առաջադրվել: Ի միջիայլոց, հանրահայտ Կարլ Սագանին, որը շատ և մեծ հաջողությամբ զբաղվել է գիտության մասսայականցմամբ, չընտրեցին գիտությունների ԱՄՆ-ի ազգային ակադեմիա: 

Իսկ հանրաճանաչությանը պետք է հումորով վերաբերվել: Հիշում եմ, մի լրագրողուհի հորս ասաց. «Տեսեք, թե ինչ նշանավոր տղա ունեք»: Հայրս պատասխանեց. «Նշանավորը ես եմ, իսկ նա ուղղակի հայտնի է»: Կարող եմ մխիթարվել նրանով, որ գիտությունների Եվրոպական ակադեմիայի անդամ եմ, որտեղ Ռուսաստանից հիսունի չափ մարդ է ընտրվել:

— Ձեր պատվավոր կոչումներից ո՞րն եք գերադասում:

— Պրոֆեսորը:

— Սիրած խա՞ղը:

— Թենիսը: Հատկապես հիշվում են Նիկիտա Միխալկովի և Անդրոն Կոնչալովսկու հետ խաղերը:

—- Սիրած խմիչքը՞:

— Կոնյակ, կարմիր գինի, թեյ: Ինչպես պապս, ակադեմիկոս Կռիլովն էր ասում, խմում եմ ամեն ինչ, նավթից և ջրից բացի, այլընտրանք չլինելու դեպքում գերադասում եմ նավթը: 

— Սիրած կերակուրը՞:

— Արդեն չգիտեմ… Որը քիչ է: 

— Բնավորության գիծը, որը ամենաշատն եք գնահատում:

— Բարությունը:

— Մարդկանց մեջ ամենաշատը ի՞նչը չեք սիրում:

— Չարությունը, ոչ անկեղծությունը: 

— Ինչպիսի՞ ընդիմախոսի հետ եք գերադասում վիճել:

— Ազնիվ:

— Սիրած երաժշտությո՞ւնը:

— Դասականը:

— Ո՞ր գիրքն եք սիրում վերընթերցել:

— Ամենալավ գիրքն այն է, որը հիմա կարդում եմ: Ավելի լավը նա է, որը վաղն եմ կարդալու:

— Ի՞նչ կնախընտրեիք կարդալ անմարդաբնակ կղզում:

— Ինչպես ասել է իմ ծանոթուհիներից մեկը, նավաստու կրծքի դաջվածքը:

— Սիրած լրագի՞րը:

— Ազնիվ խոսք, «Իզվեստիան»: Կարդացել եմ ամբողջ կյանքում ու չեմ պատրաստվում փոխել:

— Հաճա՞խ եք խանութ գնում:

— Երբեք: Ես փողը աշխատում եմ, իսկ կինս այն խելամտորեն ծախսում է:

— Ձեր ամենամեծ ձեռքբերումը:

— Տանյայի հետ ամուսնությունը: Մենք արդեն 54 տարի ամուսնացած ենք:

Աղբյուրը` Частный корреспондент և Фонд русский мир

Թարգմանեց Գևորգ Հակոբյանը

Բացվել է 255 անգամ
Կարծիքներ
Հարությունյան Մ. | 2012-10-28 19:29:05
Շնորհակալություն,հետաքրքիր նյութ է:
Խանոյան Գոհար | 2012-10-27 01:27:28
Խորհելու տեղիք տվեց: Շնորհակալություն:
???????@Mail.ru ՍԿԻԶԲ | ԱՐԽԻՎ | ԽՈՐԱԳԻՐ | ԿԱՊ

© 2007-2010 «ՄԽԻԹԱՐ ՍԵԲԱՍՏԱՑԻ» ԿՐԹԱՀԱՄԱԼԻՐ