«Դ Պ Ի Ր» ամսագիր "Mkhitar Sebastatsi" Educational Complex
«Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիր "D P I R" Magazine
 

ԴՊԻՐ 7

ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄ

Ուսումնական բնագավառներ
Սուսան Մարկոսյան
«Խոսքի մշակույթ»

Մեթոդական մշակումներ
Մարգարիտ Սարգսյան, Ժաննա Հակոբյան
«Լրագրության և թարգմանության դասընթաց»

Ուսումնական նյութեր
Անահիտ Ավագ յան
«Բնագիտական փորձեր կրտսեր դպրոցականների համար»

ՏԱՐԲԵՐ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ԴՊՐՈՑՆԵՐԸ

Նիկոլայ Բոռիտկո
«Մա՞րդը... Նրան կորցնում ենք»

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԴՊՐՈՑՆԵՐԸ
Աշոտ Բլեյան
«Սկսենք մեր գործը, նորեն ու մեզնից սկսենք»
«Սովորող դպրոց»

ՄԱՆԿԱՎԱՐԺԱԿԱՆ ՄՈՏԵՑՈՒՄՆԵՐ

Ջոն Դյուի
«Դպրոցը և հասարակությունը» (վեցերորդ գլուխ)

ՓՈՔՐԵՐՆ ՈՒ ՄԵԾԵՐԸ (մանկավարժական ակումբ)

Դմիտրի Լիխաչյով
«Նամակներ երիտասարդ ընթերցողներին»
Անատոլի Բերշտեյն
«Բարձրաձայն խոհեր»
Խազրաթ Ինյաթ Խան
«Շատ ծիծաղել և հաճախ խաղալ»

ԱՐՁԱԳԱՆՔ
Ա. Տիգրանյան
«Կրթակարգ և ուսուցիչներ. անտեղյակների հակամարտություն»


Ներկայացվող փորձերը պիտի որ հետաքրքիր արդյունք ունենան։
Փորձե՛ք, դիտարկումներն ու հետևությունները գրանցեք և ուղարկե՛ք marksusan@mail.ru հասցեով։ Դրանք «Դպիրում» կհրապարակվեն, և արդյունքները կհամեմատենք, միասին կվերլուծենք։

Քո սառնարա՛նն ունեցիր

Եթե ցանկանում ես ինչ-որ բան սառը տեղում պահել, ապա կատարի՛ր հետևյալ փորձը:
Քո ընտրած առարկան (օրինակ՝ ձու) ծածկի՛ր կավե ամանով: Ամանը նախօրոք ջրով թրջի՛ր: Պատմի՛ր՝ ինչ է լինում հետո։

Ներկում ենք ծաղիկները

Փորձի համար վերցնենք ծաղիկ, օրինակ՝ մեխակ կամ նարգիզ: Ջրով լի ծաղկամանում կաթեցնենք մի քանի կաթիլ թանաք կամ սննդային ներկանյութ: Ծաղիկը կարճացնենք՝ ցողունը թողնելով հինգ սմ: Հետո ծաղիկը մի քանի ժամով դնենք ծաղկամանի մեջ: Շարունակությունը պատմի՛ր փորձը ինքնուրույն անելուց հետո։

Փաթիլներ, փաթիլներ

Ձյան փաթիլներն առաջանում են այն ժամանակ, երբ օդում ջրային գոլորշին սառչում է: Իսկ ինչպիսի՞ն են փաթիլները:
Այս փորձը ձմռանը կատարենք:
Վերցնենք սև գործվածք կամ սև ստվարաթուղթ: Նախօրոք դա սառնարանում սառեցնենք, որպեսզի դրա վրա փաթիլներն արագ չհալչեն:
Փորձի՛ր բռնել մի քանի փաթիլ և դնել սև գործվածքի կամ ստվարաթղթի վրա: Խոշորացույցով ուշադիր նայի՛ր։ Ի՞նչ կտեսնես:

Սառույցը բարձրացնենք լուցկու օգնությամբ

Ինչպե՞ս անենք:
Այս փորձը կատարելու համար անհրաժեշտ են բաժակով ջուր, փոքրիկ կտոր սառույց, լուցկի ու մի քիչ աղ:
Սառույցը վերցնենք և դնենք ջրով լի բաժակի մեջ: Նա կլողա ջրի երեսին: Նրա վրա լուցկի դնենք: Լուցկու շուրջը մի քիչ աղ լցնենք: Ե՞րբ կարելի կլինի լուցկով սառույցի կտորը բարձրացնել:

Ծիածանի փորձ

Փորձը կատարելու համար թաս և հայելի ենք վերցնում: Թասի մեջ ջուր ենք լցնում: Այն տեղադրում ենք պատուհանի արևոտ մասում: Ջրի մեջ 25° անկյան տակ հայելին ենք դնում (լավ կլինի՝ տակդիրի վրա): Հայելիով փորձում ենք «բռնել» արևի շողքը։ Հետո ի՞նչ է լինում։

Ծիածանի երկրորդ փորձը

Վերցնում ենք սպիտակ թուղթ և բյուրեղապակյա բաժակ: Բաժակը դնում ենք սպիտակ թղթի վրա: Հետո բաժակով փորձում ենք արևի շողք «բռնել»: Փորձելուց հետո շարունակությունը պատմի՛ր:

Ծիածանի երրորդ փորձը

Ջրով լի խորը ափսե և եղունգի լաք (մանիկյուր) վերցնենք ու սկսենք փորձը: Ջրի մեջ մի կաթիլ լաք կաթեցնենք:
Պատմի՛ր՝ հետո ի՞նչ է լինում։

Ծիածանի չորրորդ փորձը

Այս փորձի համար հարկավոր են եռանիստ թափանցիկ պրիզմա և սպիտակ առարկաներ: Բոլոր այդ առարկաներին պրիզմայի միջով նայենք։ Ի՞նչ կտեսնենք։ Պրիզմայի միջոցով ինչպե՞ս կարելի է պատի վրա ծիածան ստանալ։

Ջրին հրամայենք հայտնվել

Այս փորձի համար վերցնենք ջրով լի բաժակ և մեկ ժամով դնենք սառնարանի մեջ, որ լավ սառչի: Իսկ երբ բաժակը հանենք, ի՞նչ կլինի։

Սառույցին տարածություն տանք

Փորձ 1
Բաժակի մեջ դնենք մի կտոր սառույց և մինչև վերջ ջուր լցնենք: Ի՞նչ տեղի կունենա, երբ սառույցը հալչի:

Փորձ 2
Ապակե փոքր շիշ և մի կտոր փայլաթիթեղ  (ֆոլգա) վերցրո՛ւ։ Շիշը ջրով լցրո՛ւ և փակի՛ր փայլաթիթեղից պատրաստած կափարիչով: Հետո այդ շիշը սառնարանի մեջ դի՛ր և սպասի՛ր, մինչև ջուրը լավ սառչի: Շարունակությունը պատմի՛ր և փորձի՛ր բացատրել։

Ինչպես օճառ պատրաստենք

Սրվակի մեջ (երկշիշ տարողությամբ աման) լվացքի սոդայի թունդ ու տաք լուծույթ լցնենք: Ավելացնենք մի քանի կաթիլ ձեթ և սպասենք, մինչև ձեթը լուծվի: Ստացված լուծույթի մեջ մի քիչ կերակրի աղ ավելացնենք:

Օսլա կա՞, թե՞ ոչ

1. Որպեսզի համոզվենք, որ օսլա կա կարտոֆիլում, մի կտոր կարտոֆիլի վրա կաթեցնենք մի քանի կաթիլ  յոդ: Ի՞նչ կլինի։ Փորձի՛ր բացատրել՝ ինչու։

2. Յոդի օգնությամբ կարող ենք օսլա գտնել կանաչ բույսերի տերևներում: Փորձենք: Վերցնենք յասամանի մի տերև (հենց թփի վրա): Տերևի մի մասը երկու կողմից ծածկենք փայլաթիթեղով: Հաջորդ օրը թփից կտրենք այն տերևը, որը ծածկված մի քանի ժամ մնացել էր արևի տակ, և մի քանի ժամով ընկղմենք տաք բնափոխված սպիրտի մեջ (դենատուրատ): Այնուհետև նույն տերևը դնենք յոդի լուծույթի մեջ:
Ի՞նչ դիտարկում կարող ենք անել։

Հետաքրքիր մի փորձ

Ապակե բանկայում կամ բաժակում ջուր լցնենք և լուծենք կարբոլաթթու (ֆենոլ): Այնուհետև լուծույթին ավելացնենք նախ՝ կերակրի սոդա, հետո՝ քացախ կամ լիմոնի աղ:

Մեկ այլ հետաքրքիր փորձ

3 կամ 5 լիտրանոց ապակե տարայում ջուր լցնենք և դա մեկ օր թողնենք մութ տեղում: Վերցնենք թանաք կամ ջրում լուծվող սևաներկ (տուշ), դեղատնային կաթուցիչ (պիպետկա): Տարան դնենք սեղանի վրա և 1-2 սմ բարձրությունից կաթեցնենք 1 կաթիլ թանաք: Մի քիչ հետո նորից կաթեցնենք։ Այդպես շարունակենք։
Տեսածդ նկարագրի՛ր։

Փորձ, որը հիացմունք և ուրախություն է առաջացնում

Նախ մի խոր աման և երկու ճաշի գդալ կերակրի սոդա վերցնենք: Սոդայի վրա հենց շշից քացախ ավելացնենք: Ի՞նչ է տեղի ունենում:

Ինչպես սպիտակուցը գտնենք

Պարզելու համար, թե որքան սպիտակուց կա ինչ-որ հեղուկի, օրինակ` կաթի կամ արգանակի (մսաջուր) մեջ, նրան ավելացնենք մի փոքր լվացքի սոդայի լուծույթ, հետո` պղնձարջասպ:  Վերցնենք մի քանի տարբեր հեղուկներ (օրինակ՝ ջուր, հյութ, կաթ, արգանակ, խաշած հատիկ լոբուց քամած հեղուկը և այլն, և տեսնենք, թե որը ինչպես կփոխվի)։

Գաղտնի նամակ գրենք

Առաջին եղանակ
Մաքուր վրձինը կամ գրչածայրը թաթախենք կաթի մեջ և սպիտակ թղթի վրա մի նամակ գրենք: Անպայման թողնենք, որ թուղթը չորանա: Այդ նամակը հնարավոր է կարդալ՝ գոլորշու վրա պահելով կամ արդուկելով:

Երկրորդ եղանակ

Սպիտակ թղթի վրա կիտրոնի հյութով կամ լիմոնաթթվով գրենք մի նամակ: Որպեսզի այն կարդանք, ջրում լուծենք մի քանի կաթիլ յոդ և թուղթը թեթևակի թրջենք այդ լուծույթի մեջ:
Փորձեք՝ ճի՞շտ է, և բացատրեք, թե ինչու է այդպես լինում։

Լուսատտիկը

Ապակե տարայի մեջ լցնենք մի քիչ հող, դնենք մի քանի տերև, կաթեցնենք մի քանի կաթիլ ջուր: Փորձենք լուսատտիկ բռնել և թողնել այդտեղ: Տարան փակենք փոքր անցքեր ունեցող մի կափարիչով: Երեկոյան կտեսնենք, թե մթության մեջ լուսատտիկն ինչպես է լուսավորում:

Թիթեռը

Եթե ուզում ես թիթեռ դիտարկել, նախ փորձի՛ր բռնել նրան և բաց թողնել 3 կամ 5 լ ապակե տարայի մեջ: Նախապես այնտեղ մեջ տերևներ դիր, իսկ կափարիչի վրա մի քանի անցք բացի՛ր: Թիթեռին կարելի է դիտարկել խոշորացույցով։
Թիթեռին հետևելուց և ամեն ինչ մանրամասն գրառելուց հետո անպայման բաց թողեք նրան:

Որդը

1. Ապակե տարայի մեջ խոնավ հող լցնենք (որդերը չոր հողի մեջ չեն ապրում) և որդ: Տարան փաթաթենք թղթով: Ժամանակ առ ժամանակ թուղթը բացենք և տեսնենք, թե ինչ է տեղի ունեցել:
2. Տարայի հողի վրա, որի մեջ որդ կա, այնքան ջուր լցնենք, որ հողը ծածկի։
Ի՞նչ կլինի։ Ինչո՞ւ։

Մրջյունները

1. Ապակե տարայի մեջ հող լցնենք, փայտիկներ, տերևներ, եղևնու փշեր դնենք, և կաթեցնենք մի կաթիլ մեղր: Մոտակա մրջնանոցից մրջյուններ «հրավիրենք» (հետո, իհարկե, նրանց բաց ենք թողնելու): Տարան ծածկենք թղթով կամ մոմլաթով (անպայման ասեղով փոքր անցքեր անենք), փաթաթենք սև թղթով և թողնենք մի քանի ժամ: Հետո թուղթը հանենք և տեսնենք, թե ինչ են անում մրջյունները։

2. Կարող ենք մրջյուններին «առաջարկել» տարբեր տիպի մանր առարկաներ (փայտիկ, լուցկու հատիկ, լաթի կտոր)։ Տեսնենք, թե մրջյունը դրանցից որը կընտրի:
Խնդրում ենք, մեզ էլ պատմեք ձեր դիտարկման արդյունեքները։

Մորեխը

Փորձենք բռնել մի մորեխ: Վերցնենք սենյակային բույսով մեծ աման: Ամանում դնենք հացի փշրանքներ, կաթեցնենք մի քանի կաթիլ ջուր: Բույսը ծածկենք թափանցիկ մեծ մոմլաթե տոպրակով։ Մոմլաթի տակ բաց թողնենք բռնած մորեխին և արագ ձիգ կապենք թելով:
Ի՞նչ կտեսնենք:

Խխունջը

Խխունջը սողում է, իսկ ինչպե՞ս: Նրան հետևելու համար վերցնենք մեծ ապակե տարա, դնենք խոտ, տերևներ, խխունջին և փակենք ստվարաթղթե կափարիչով: Կափարիչի վրա ծանր առարկա դնենք, որպեսզի խխունջն այն չշարժի:
Հետաքրքի՞ր է նրան հետևելը։

Սերմեր, սերմեր

Բոլոր փորձերի համար լույսը, ջուրը և ջերմությունն անհրաժեշտ են:

1. Փորձի համար վերցնենք լոբու, սիսեռի, արևածաղկի, մանանեխի, կոտեմի սերմեր: Պլաստմասե ափսեում մի քիչ ջուր լցնենք, վրան դնենք մի քանի անձեռոցիկ կամ սպունգ և վերևից լցնենք սերմերը: Պարբերաբար ջուր ավելացնենք, որ անձեռոցիկը խոնավ մնա: Ամեն օր հետևենք, թե ինչ ինչպես և ինչ արագությամբ են ծիլ տալիս սերմերը:
Օրագիր կազմե՛ք, որտեղ գրանցե՛ք ամենօրյա աճը:

2. Ծլած կարտոֆիլի կլեպը կտրենք (ծլած աչիկների հետ), հողում տնկենք, ջրենք և հետևենք:

3. Կտրենք գազարի, բազուկի վերին մասերը և դնենք ջրով լի ափսեում: Ափսեն տեղավորենք պատուհանագոգի արևոտ մասում:

4. Փորձենք այգում հացահատիկային բույսեր՝ ցորեն, գարի, հաճար ցանենք, և խնամենք 2-3 ամիս:
Մեկ հատիկից ի՞նչ կստացվի:
Ի՞նչ արեցիք հետո։

5. Սոխի գլուխը դնենք ջրով լի փոքրիկ ապակե տարայում:

6. Լոբու կամ արևածաղկի սերմնահատիկը թրջենք (նույնիսկ կարելի է 1 օր թողնել ջրի մեջ): Երբ դրանք խոնավությունից ուռչեն, բաժանենք 2 մասի և խոշորացույցով դիտենք ծլած ծիլը, բողբոջը:

Չորացրած բույսերից բացիկներ

Ընտրենք խոշոր տերևների և ծաղիկների տեսակներ, չորացնենք: Հետո չորացրած տերևը կամ ծաղիկը դնենք մի կտոր ստվարաթղթի վրա, ձևավորենք և ամրացնենք մոմլաթով կամ կպչուկ ժապավենով:

Կարելի է պատրաստած բացիկները կտրելով բաժանել ասիմետրիկ մասերի, հետո հանձնարարել հավաքել կտորները և նախկին ամբողջական պատկերը ստանալ:

Հետաքրքիր է...
Ծաղկային ժամացույց

Ժամանակը կարելի է որոշել ոչ միայն ժամացույցով, այլ նաև ծաղիկների օգնությամբ: Բանը այն է, որ տարբեր ծաղիկներ օրվա ընթացքում բացվում և փակվում են որոշակի ժամերի, ըստ որի մենք կարող ենք մոտավորապես որոշել, թե ժամը քանիսն է:
Ժամը 5-ին բացվում են մասուրն ու կակաչը։
Ժամը 6-ին ծաղկում է խատուտիկը։
Ժամը 9-ին արթնանում է դաշտային մեխակը։
Ժամը 14-ին փակվում են կակաչները։
Ժամը 17-ին փակվում են անմոռուկները։
Ժամը 18-ին ջրի տակ են իջնում ջրաշուշանները։
Ժամը 19-20-ը փակվում է մասուրը:
Ստուգի՛ր՝ այդպե՞ս է արդյոք:

Սարդը

Բոլորը գիտեն, որ սարդը միջատ է: Բայց դա այդպես չէ: Սարդերը պատկանում են սարդակերպի դասին: Կա սարդերի 35 հազար տեսակ: Դրանք բոլորը գիշատիչ են։ Սարդն 8 ոտք ունի: Նրա կարևոր հատկությունը սարդոստայն (նուրբ ցանց) պատրաստելն է: Բոլոր սարդերը թունավոր են:

Սովորի՛ր տարբերել ամպերը

Նայի՛ր ամպոտ երկնքին: Երեք տեսակի ամպ կարող ես տեսնել:

  1. Եթե քուլա-քուլա (փետրավոր) ամպեր տեսնես, կարող ես պնդել, որ այդ օրը տաք եղանակ է լինելու:
  2. Եթե շերտ-շերտ (շերտավոր) ամպեր լինեն, ապա այդ օրը ձյուն կամ անձրև կլինի:
  3. Իսկ եթե հանկարծ մեծ, բարդ-բարդ ամպեր երևան, իմացի՛ր, որ նրանք ամպրոպ, կայծակ ու փոթորիկ կբերեն:

Ամենա, ամենա... բույսերը և կենդանիները

Բամբուկն աշխարհում ամենարագ աճող բույսն է: Մեկ օրվա ընթացքում աճում է 1մ:

Ամենափոքր բույսը Վոլֆիյա ծաղիկն է, որը քորոցի գլխի չափ է:

Աշխարհում ամանամեծ ծաղիկը կշռում է 10 կգ և ունի 1մ տրամագիծ: Այն աճում է հողի վրա, ցողուն չունի:

Գիշատիչներից ամենափոքր սիրտն ունի առյուծը:

Աշխարհում ամենահաստ կաշին կենդանիներից ոչ թե փիղն ունի, այլ գետաձին, որի մաշկի հաստությունը հասնում է 2,5սմ:

Աշխարհում ամենատարօրինակ և զարմանալի կենդանին հայտնի է «յակ» անունով: Նա կովի գլուխ ունի, ձիու պոչ, այծի բուրդ, ցուլի կոտոշներ և խոզի նման խռխռում է։

Աշխարհում ամենաաղմկոտ ծառը թնդանոթ ծառն է: Նրա պտուղները նման են մեծ գնդերի, որոնք մեծ օղակներով կախված են բնից: Երբ քամի է լինում, գնդերն իրար են կպչում՝ առաջացնելով թնդանոթային դղրդյուն:

Բարև

Աշխարհի տարբեր երկրներում մարդիկ իրար տարբեր կերպ են բարևում:
Եվրոպացին հանդիպելիս սեղմում է ընկերոջ ձեռքը, ամերիկացին ուսին ափով թեթև խփում է, ճապոնացին` գլուխ է տալիս, աֆրիկացին՝ ծափ:
Ընկերոջը բարևելիս հրեան ասում է. «Խաղաղություն քեզ»:
Չինացին հարցնում է. «Մի բան կերե՞լ ես»:
Պարսիկը մաղթում է. «Ուրա՛խ եղիր»:
Աֆրիկացին ասում է. «Քեզ տեսնում եմ»:

Ձմեռ պապիկ

Աշխարհում Ձմեռ պապիկի մասին սկսել են խոսել 19-րդ դարի վերջին: Նա հայտնի է տարբեր անուններով` Սանտա-Կլաուս, Պեր-Նոել, Յունիսաար, Կերբոբո, Սառնամանիք պապ և այլն:

Ամերիկայում, Անգլիայում, Կանադայում Ձմեռ պապիկը Սանտա-Կլաուսն է: Նա հագնում է սպիտակ մորթով կարմիր բաճկոն, կարմիր տաբատ և կարմիր գլխարկ:

Ֆրանսիայում երկու Ձմեռ պապիկ կա: Մեկին անվանում են Պեր-Նոել (նշանակում է Սուրբ ծնունդի հայր): Նա շատ բարի է: Մյուսին անվանում են Շալանդ: Վերջինս իր պարկում չար և ծույլ երեխաների համար ճիպոտներ է պահում:

Իտալիայում ամանորի գիշերը թռչելով գալիս է Բեֆանա պառավիկը: Նա գալիս է ծխնելույզով, խելոք երեխաներին նվեր է բերում, իսկ անկարգ երեխաներին միայն մոխիր է նվիրում:

Մոնղոլիայում պապիկը նման է հովվի: Ձեռքին միշտ մտրակ կա:

Շվեցարիայում 2 ձմեռ պապ կա: Մեկը թզուկ է, մյուսը՝ կուզիկ պապիկ` մեծ քթով:

Ո՞վ է խուլիգանը

Բոլորդ էլ լսել եք այդ բառը: Իսկ գիտե՞ք, որ դա անգլիացու ազգանուն է: Ժամանակին Լոնդոնում Խուլիգան ազգանվամբ մի պարոն էր ապրում: Նա շատ վատ մարդ էր, բոլորին անարխոժություն էր պատճառում: Լոնդոնում բոլորը նրան գիտեին: Եթե մեկն իրեն վատ էր պահում, ասում էին. «Դու նման ես միստր Խուլիգանին»:
Այսպես առաջացավ այդ բառը, որը հայտնի է շատ լեզուներում:

Կազմեց Անահիտ Ավագյանը

???????@Mail.ru © «ՄԽԻԹԱՐ ՍԵԲԱՍՏԱՑԻ» ԿՐԹԱՀԱՄԱԼԻՐ, 2007թ.